FamilieWiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Monument Ivan Cain

2025-12-01T16:00:48Z

Thomas: /* De Tarcisiusschool */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:monument Cain Swertz v2.jpg|thumb|500px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

Op 6 oktober 2012 wordt in Nijmegen, precies 68 jaar na de [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein crash]] een monument onthuld ter ere van de heroïsche vliegenier Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]].

De crash vindt plaats aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1944. Ivan Cain overlijdt daarbij en behoedt Nijmegen van een ramp maar kan niet voorkomen dat er toch één burgerslachtoffer valt; de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz]], geboren Ekker.

== '''Het inititatief''' ==

[[File:Dr Nicolaas Lambrechtsen v4.jpg|thumb|left|400px|Nick Lambrechtsen (links) bij een andere gelegenheid. Hij ontvangt de Queen's Service Medal voor zijn verdiensten voor de Indonesische gemeenschap in Nieuw Zeeland van Zijne Excellentie de Gouverneur-Generaal van Nieuw Zeeland, Lt Gen The Rt Hon Sir Jerry Mateparae (rechts) (mei 2012). Foto/afbeelding: [https://gg.govt.nz/content/dr-nicolaas-lambrechtsen-qsm-wellington gg.govt.nz].]]

Het initiatief komt van [http://www.netherlandsfoundation.org.nz/our-stories/read-our-stories/nicolaas-lambrechtsen/ Nicolaas (Nick) Lambrechtsen], een Nijmegenaar die in 1958 naar Nieuw Zeeland emigreert. Lambrechtsen ontsnapt zelf in de oorlog aan de dood als een Amerikaanse Mustang P-51 piloot in september 1944 bijna op zijn ouderlijk huis in Hees neerstort.

Het 90 cm hoge monument is geplaatst op de [http://nl.tracesofwar.com/map/46588/Monument-Ivan-William-Cain.htm hoek van de Heyendaalseweg met Pastoor Wichersstraat in Nijmegen], postcode 6525 TN. Dit is ca. 20 meter van de plaats van de crash, die plaatsvond op een destijds nog onbebouwd voetbalveldje, ca. 25-30 meter recht tegenover huisnummers 253 en 255 van de Heyendaalseweg.

Beide gesneuvelden worden beschreven op de website [http://www.oorlogsdodennijmegen.nl/ Oorlogsdoden in Nijmegen 1939-1945] ([http://www.oorlogsdodennijmegen.nl/persoon.asp?odID=3420 Ivan Cain], [http://www.oorlogsdodennijmegen.nl/persoon.asp?odID=3226 Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]) en het monument wordt vermeld op de [http://www.4en5mei.nl/herinneren/oorlogsmonumenten/monumenten_zoeken/oorlogsmonument/3737 website van het Nationaal Comité 4 en 5 mei]

Deze pagina handelt over het monument en de onthulling. De vele activiteiten voor en rond de onthulling worden op de pagina [[Monument_Ivan_Cain_activiteiten|Monument Ivan Cain activiteiten]] beschreven.

== '''De Tarcisiusschool''' ==

[[File:tarcisius kinderen.jpg|thumb|400px|Foto uit de [http://www.deweekkrant.nl/artikel/2012/oktober/06/gecrashte_piloot_krijgt_status_in_brakkenstein weekkrant] met kinderen van de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] die het monument hebben geadopteerd. (foto Maaike van Helmond)]]
De [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] in Nijmegen is instrumenteel bij de totstandkoming van het monument. De school biedt aangepast onderwijs voor kinderen met leer- en gedragsproblemen.

Frans Peters, leerkracht aan de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool], reageert op een oproep van Nick Lambrechtsen in 2011 en stelt voor het monument als school te adopteren. Ivan Cain is met zijn vliegtuig namelijk neergestort op 50 meter van de huidige Tarcisiusschool in Brakkenstein en hij ligt begraven op Jonkerbosch War Cemetery, vlakbij de oude St. Tarcisiusschool locatie. De school organiseert een sponsorloop voor het monument en zamelt €1.500,- in waarmee de kosten van het monument gedekt worden.

Het monument wordt geadopteerd door de school, en de leerlingen uit de tuingroep van de VSO-afdeling onderhouden het perkje rondom het monument. Elk jaar vindt nog een herdenking plaats.

[[File:Monument jeep.jpg|thumb|left|325px|De oude jeep die geregeld is voor de najaarswandeling de dag vóór de onthulling. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

Het enthousiasme en de inzet van de kinderen van de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] blijven niet onopgemerkt. Virgil van Donzel (13 jaar) ontvangt in november 2012 een van de vijf Kinderlintjes van Nijmegen. Hij heeft maquettes en vliegtuigmodellen gemaakt voor een expositie op school over de crash, en heeft veel aan zijn medeleerlingen verteld. Ook zorgt hij voor een oude jeep bij de najaarswandeling die de dag vóór de onthulling wordt gehouden.

De [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] onderneemt een aantal activiteiten rond de onthulling van het monument, zoals de ontvangst van de familie Cain uit Nieuw-Zeeland, een bezoek aan het Jonkerbos War Cemetery met de Cain-familie, en een najaarswandeltocht op de dag vóór de onthulling van het monument, waarvan [https://www.youtube.com/watch?v=G3Mvg9B521g TV Gelderland verslag deed]. Deze activiteiten worden op de pagina [[Monument_Ivan_Cain_activiteiten|Monument Ivan Cain activiteiten]] beschreven.

== '''Uitvoering van het monument''' ==

[[file:plaquette.png|thumb|300px|Ontwerp van de bovenste plaquette met embleem van het 175 Squadron Royal Air Force, foto van een Typhoon en de tekst over Ivan Cain]]

Het monument is uitgevoerd als een betonnen gedenksteen waarop twee natuurstenen plaquettes van gepolijst zwart graniet zijn aangebracht. Ze zijn vervaardigd door de firma Adelfi uit 's-Hertogenbosch. Op een kleine metalen plaquette staat in het Engels: The New Zealand Ambassador to the Netherlands HE George Troup unveiled this monument on 6 October 2012.

Op de bovenste natuurstenen plaquette staat het embleem van het 175 Squadron van de Royal Air Force, een afbeelding van een Typhoon en de tekst over Ivan Cain. De tekst wordt weergegeven in het Nederlands en Engels.

De Nederlandse tekst luidt:

{| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: 10px; margin-right: 100px;"
|Getroffen door luchtafweergeschut boven Duitsland stortte de Nieuw-Zeelandse piloot Warrant Officer IVAN WILLIAM CAIN op 6 oktober 1944 hier neer met zijn Typhoon IB jachtvliegtuig. Door bewust dit, toen nog open, terrein te kiezen, bleven de omringende huizen met hun bewoners voor een verschrikkelijke ramp bespaard. Helaas kwam hij hierbij om het leven. Hij was 20 jaar oud. Hier herdenken we zijn heldhaftige daad
|}

De onderste natuurstenen plaquette eert Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, met de tekst:

{| class="wikitable" style="text-align: center; margin-left: 10px; margin-right: 100px;"
|Ter herinnering aan het enige burgerslachtoffer dat hierbij is gevallen, de weduwe Elizabeth Frederika (Bob) Swertz-Ekker (1-6-1901 - 6-10-1944). Zij liet drie dochters na
|}

== '''De onthulling''' ==

[[File:Troup onthult V2.JPG|thumb|left|325px|De ambassadeur van Nieuw Zeeland HE George Troup onthult het monument. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

Voor de onthulling zijn familieleden van de omgekomen vliegenier Ivan Cain overgekomen uit Nieuw-Zeeland. Vier kinderen van Norma Rock, de enige zus van Ivan Cain zijn aanwezig; Ivan Rock, vernoemd naar zijn oom, en zijn drie zussen Diane, Karen en Gail. Sue Rock, de vrouw van Ivan Rock vergezelt hen.

Voor de familie uit Nieuw-Zeeland is het voor het eerst dat iemand Nederland bezoekt. De ouders en de zus van Ivan Cain zijn nooit in de gelegenheid geweest om het graf van hun zoon en broer te bezoeken. Ook twee dochters van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, vergezeld van naaste familie zijn aanwezig.

Na een welkomswoord van Miel Van Driel, adjunct directeur van de Tarcisiusschool en en ceremoniemeester, wordt een aantal toespraken gehouden.

[[File:ivan rock.jpg||thumb|275px|Ivan Rock legt bloemen namens de Cain-familie bij het monument voor zijn oom. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

De volledige toespraken staan op de pagina [[Monument_Ivan_Cain_toespraken|Monument Ivan Cain toespraken]]. Hieronder zijn enkele fragmenten opgenomen.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Nick Lambrechtsen, initiator van het monument
* Ivan Rock, namens de familie van de omgekomen piloot Ivan Cain
* Hans Eisink, directeur van de Tarcisiusschool, die het monument heeft geadopteerd
* [[Haan_de-Swertz|Gien de Haan, geboren Swertz]] , tweede dochter van Elizabeth (Bob) Ekker.
|}

Na lezing van Kohima Exhortation door Nick Lambrechtsen spreekt Hubert Bruls, burgemeester van Nijmegen iedereen kort toe en geeft het woord aan HE George Troup, ambassadeur van Nieuw-Zeeland. Troup onthult daarna het monument door de vlag van Nieuw-Zeeland te verwijderen die gedrapeerd is over het monument.

Tijdens de krans(bloemen)legging die volgt luiden de kerkklokken van de Sacramentskerk. Hierna volgt één minuut stilte, klinkt de 'Last Post' en worden de volksliederen van Nieuw-Zeeland en Nederland ten gehore gebracht.

Omroep Gelderland doet er in haar uitzending verslag van met een [http://youtu.be/YiuMTxpm6YU kort filmpje] waarin ooggetuige Henk van Gemert vertelt hoe hij piloot Ivan Cain bijstaat in de laatste minuten van zijn leven na de crash.

=='''Toespraken'''==

Tijdens de onthulling van het monument op 6 oktober 2012 houden verschillende mensen een toespraak. Hieronder volgen enkele fragmenten. De volledige toespraken zijn op de pagina [[Monument_Ivan_Cain_toespraken|Monument Ivan Cain toespraken]].

=== Nick Lambrechtsen ===

[[File:lambrechtsen toespraak 2.JPG|thumb|left|325px|Nick Lambrechtsen houdt een toespraak tijdens de onthulling van het monument. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Ik woonde toen al 47 jaren in Nieuw-Zeeland, en omdat ik een trotse Nieuw-Zeelander ben, was ik zeer gefascineerd door dit verhaal. Dat was vooral zo, omdat een Engelse Spitfire piloot (noot 1) bijna op ons huis in Hees bij Nijmegen neerstortte op 20 september 1944. Deze piloot verongelukte ook in het dorpje Hees waarbij 3 burgers ook omkwamen. Nu wilde ik weten wie deze Nieuw-Zeelandse piloot was en of zijn heldhaftigheid ooit was erkend.

: ''Na 7 jaren onderzoek waarin 5 ooggetuigen werden gevonden, en na het doorpluizen van dagboeken van plaatselijke paters van die periode, zijn de leden van mijn comité “Cain Monument Campagne” en ik tot de conclusie gekomen dat Cain inderdaad een held was en dat een monument hem zou vereren.

: ''Het zal het enige monument zijn tussen de meer dan 30 die in de gemeentekring van Nijmegen geplaatst zijn dat specifiek een Nieuw-Zeelander vereert.
|}

Noot 1: (2016) Later is vastgesteld dat het niet een Engelse Spitfire was maar een Amerikaanse Mustang P-51.

=== Hans Eisink===

[[File:1947 graf_Minchin.jpg|thumb|325px|left|Leerlingen van de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Sint Tarcisiusschool] bij het graf van de de RAF-piloot Minchin, samen met de broer van deze piloot bij Jonkerbosch War Cemetery (1947). 65 jaar later adopteren leerlingen van de Tarcisiusschool het monument en het graf van een andere piloot: Ivan William Cain. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Het is meer dan toeval. Ivan William Cain is begraven op een plek vlakbij de oude St. Tarcisiusschool, op het oude Jonkerbosch-terrein. Het kan ook geen toeval zijn dat nabestaanden die de begraafplaats bezochten, de oude school in kwamen om water te halen om de bloemen op de graven te verzorgen.

: ''Het kan ook geen toeval zijn dat de Tarcisiusschool vlak na de Tweede Wereldoorlog al het graf van een RAF-piloot adopteerde om deze met leerlingen te verzorgen. En het kan dan ook geen toeval zijn dat de Tarcisiusschool verhuisde naar Brakkenstein, vlakbij de plaats waar de Typhoon van Ivan William Cain neergekomen is.

: ''Het is goed om te zien dat deze band niet toevallig zo sterk is en dat deze na al die jaren weer is aangehaald. Het is mooi om te zien dat onze leerlingen dit monument zullen blijven verzorgen, zoals eerder leerlingen monumenten verzorgden. De gruwelen van een oorlog worden daardoor tastbaar en grijpbaar. Een leerling van onze school verwoordde het : “Als de piloot niet was gedraaid, dan had mijn oma misschien niet meer geleefd”.
|}

===Gien de Haan, geboren Swertz===

[[File:DS1_6402 - Version 2.JPG|thumb|400px|left|Gien de Haan, geboren Swertz, houdt een toespraak namens de nazaten van Elizabeth Swertz-Ekker. Foto/afbeelding: F. Peters, Tarcisiusschool, Nijmegen.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Misschien lijken wij wel op haar. Of misschien hebben we dat van haar meegekregen. Maar hoe dan ook; zo deden wij het ook na de oorlog. Iedereen had geleden en we keken niet achterom. We begonnen met een geheel nieuw leven. En nu kijken we toch weer even terug.

: ''Ik wilde graag iets persoonlijks zeggen tegen de familie Cain. Onze families zijn hier samen door een ongelukkig toeval. Jullie oom deed wat in zijn situatie het beste was. En hij heeft heel veel ergere dingen voorkomen door zijn bommen eerder te droppen. We hebben de ware toedracht nu pas gehoord. Maar zelfs zonder die wetenschap hebben we de piloot nooit iets aangerekend. We hebben nooit wrok gekoesterd. Het was een wrede wending van het lot waar niemand schuld had. Bij alle leed was er gelukkig EEN opluchting: zij is in ieder geval niet door vijandelijk vuur omgekomen.
|}

== '''Herkenning van wederzijds verdriet''' ==

[[File:gelderlander gien oranje mantel V3.jpg|thumb|300px|Foto: Erik van 't Hullenaar]]

De Gelderlander publiceert op 8 oktober 2012 een artikel over de onthulling van het monument] van de hand van Wim van de Louw. Het volledige verhaal is te vinden op [http://www.gelderlander.nl/regio/nijmegen-e-o/nijmegen/herkenning-van-wederzijds-verdriet-bij-onthulling-monument-1.3476245 de website van de Gelderlander]. Fragment en foto met toestemming verkregen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Dan meldt zich een bijzondere gast: Henk van Gemert. Een kleine, stoere man van 86. "Die piloot is in mijn armen gestorven", zegt Van Gemert, destijds 18 jaar.

: ''"Ik was met een kameraad aan het voetballen. Ik zag hem vallen, zijn parachute ging niet open. Ik ben naar hem toe gerend. Hij zuchtte nog één keer. Toen stierf hij".

: ''Leerlingen van de Tarcisiusschool uit Brakkenstein hebben een project gedraaid rond het neerstorten van het vliegtuig.
|}

=='''Fotogalerij'''==
<gallery>
image:plaats crash en monument cain v2.jpg|De plaats van het monument is rood weergegeven. In blauw de looproute naar de plaats van de crash 20 meter verderop tegenover de Heyendaalseweg 255 in Nijmegen..
Image:monument plaquette swertz.JPG|De onderste plaquette ter ere van Elizabeth Swertz-Ekker.
image:ivan rock.JPG|Ivan Rock houdt een speech namens de familie van Ivan Cain
image:ivan rock voor monument 2.jpg|Loes en Jan Priem leggen een krans namens het Caincomité
image:DS1_6508 - Version 2.JPG|Vrijwilligers in originele Engelse oorlogstenue. Ter herdenking van de twee slachtoffers schalt de "Last Post", door trompettist Paul Wouters
image:monument vrijwilligers.JPG|Vrijwilligers in originele Engelse oorlogstenue.]]
image:tarcisius vlag.JPG|De Nieuw-Zeelandse vlag wappert bij de ingang van de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool].
image:DS1_6570.JPG|Het monument na de onthulling
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:55:16Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 stijgen 8 jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven Duitsland. Hun doel is het uitschakelen van Duitse transportschepen op de Rijn. Een van die piloten is de de Nieuw-Zeelander Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)].

Op zijn weg terug wordt Cains jachtvliegtuig geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:54:52Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 stijgen 8 jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven Duitsland. Hun doel is het uitschakelen van Duitse transportschepen op de Rijn. Een van die piloten is de de Nieuw-Zeelander Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)].

Op zijn weg terug wordt Cains jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] echter geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:54:29Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 stijgen 8 jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven Duitsland. Hun doel is het uitschakelen van Duitse transportschepen op de Rijn. Een van die piloten is de de Nieuw-Zeelander Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)].

Op zijn weg terug wordt Cains jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB echter geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:54:01Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 stijgen 8 jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven Duitsland. Hun doel is het uitschakelen van Duitse transportschepen op de Rijn. Een van de piloten as de de Nieuw-Zeelander Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)].

Op zijn weg terug wordt Cains jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB echter geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:53:43Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 stijgen 8 jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB] op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven Duitsland. Hun doel is het uitschakelen van enkle Duitse transportschepen op de Rijn. Een van de piloten as de de Nieuw-Zeelander Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)].

Op zijn weg terug wordt Cains jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB echter geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Brakkenstein Crash

2025-12-01T15:50:36Z

Thomas: /* Het verhaal in het kort */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]]
|}

[[File:Cain_portret Version 6.jpg|thumb|475px|Portret van de omgekomen piloot Ivan William Cain. Zijn ouders William en Isabella Cain lieten het vervaardigen ter nagedachtenis aan hun enige zoon. Het portret is geschilderd op basis van een originele foto, en hing altijd op een prominente plaats in hun huis. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Het verhaal in het kort ==

In de ochtend van 6 oktober 1944 steeg de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, Warrant Officer bij de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Royal_Air_Force Royal Air Force (RAF)] samen met zeven andere toestellen op vanuit vliegbasis B.80 in Volkel voor een bewapende verkenningsvlucht boven doelen in Duitsland. Het doel is een aanval op Duitse transportschepen op de Rijn.

Op zijn weg terug wordt zijn jachtvliegtuig type [http://nl.wikipedia.org/wiki/Hawker_Typhoon Typhoon-IB echter geraakt door afweergeschut boven het Duitse [http://nl.wikipedia.org/wiki/Emmerik Emmerik]. Hij merkt dat pas als hij snelheid en hoogte begint te verliezen bij zijn terugvlucht over Nederland.

Zijn vliegtuig kan niet lang meer doorvliegen en Cain moet een bijna onmenselijke keuze maken; uit het vliegtuig springen en het toestel laten crashen op woonwijken in Nijmegen waarbij veel burgerslachtoffers zullen vallen òf een noodlanding maken die burgers spaart maar zeer risicovol is voor hemzelf.

Cain kiest voor het laatste en komt op 20-jarige leeftijd om het leven. Hij tracht op een open veld bij de Heyendaalseweg bij Nijmegen een noodlanding te maken, maar stort neer. Voor een parachutesprong is het te laat. Zijn lichaam wordt uit het vliegtuig geslingerd en komt 30 meter verderop terecht.

Om slachtoffers te vermijden besluit hij eerder om zijn resterende munitie te droppen boven het bosrijk gebied bij [http://nl.wikipedia.org/wiki/Heumensoord Heumensoord]. Hij vuurt zijn laatste twee [http://en.wikipedia.org/wiki/RP-3 RP-3's] (Rocket Projectiles) af in westelijke richting, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan.

[[File:01_oorlogsmonument_brakkenstein_w860_h550-resized.jpg|thumb|left|250px|Monument ter ere van Ivan W. Cain en Elizabeth Swertz-Ekker. Foto: privé-archief T. de Haan, Delft.]]

Hoewel Nijmegen wordt behouden van een catastrofe, kan hij niet voorkomen dat er toch een burgerslachtoffer valt: de weduwe [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Swertz, geboren Ekker]], die op dat moment de was doet voor Engelse soldaten achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs Hardenbroek]] vlak bij een tent waar de Engelse soldaten bivakkeren. Het verhaal daarvan wordt op de pagina [[Swertz-Ekker#Overlijden_Bob_Ekker|Overlijden Bob Ekker]] beschreven.

Ivan William Cain en [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] worden op 6 oktober 2012 geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]] dicht bij de plaats van de crash in Nijmegen.

[[file:cain en norma - Version 2-resized.jpg|250px|thumb|Ivan Cain en zijn zusje Norma. Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.]]

== Uitvoerig onderzoek ==

De Brakkenstein crash is sinds 2005 onderzocht door Nick Lambrechtsen met assistentie van onderzoekers in Nederland, Engeland, Amerika en Nieuw Zeeland. Nick Lambrechtsen ontving bijzonder veel steun van het "Cain Monument Comité" dat hij speciaal oprichtte om het monument te verwezenlijken. De buitengewone steun van Arjen W. Kuiken, lid van dit Comité, komt naar voren in zijn pagina [http://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Kuiken/Brakkenstein/Brakkenstein.htm de Brakkenstein Crash] op de website van de [http://www.noviomagus.nl/home1.html Stichting Noviomagus] die uitvoerig ingaat op alle aspecten van de crash.

== De Gelderlander over de Brakkenstein Crash ==

In de gedrukte versie van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander] verschijnt vlak voor de onthulling van het [[Monument_Ivan_Cain|monument ter ere van William Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]] een artikel van de hand van Rob Jaspers. Hij beschrijft het verhaal van de Brakkenstein Crash zowel vanuit het perspectief van de gebeurtenis als van de nabestaanden van beide families die pas een half jaar weten van de ware toedracht en elkaar voor het eerst treffen.

Ook vertelt hij over de activiteiten rond de onthulling, zoals een wandeltocht die door de [http://www.tarcisiusschool.nl/ Tarcisiusschool] was georganiseerd, en een documentaire. Het gehele artikel is te vinden in het archief van de [http://www.gelderlander.nl Gelderlander]. hieronder een citaat en afbeelding daaruit (met toestemming van rechthebbende);

[[image:gelderlander artikel cain Swertz THUMB.jpg|thumb|325px|left|Artikel in de Gelderlander over de Brakkenstein Crash (okt 2012)]]

'''De heldenactie van piloot William Cain'''

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Vrijdag ontmoeten de verwanten van William Cain en Bob Swertz-Ekker elkaar voor het eerst. Pas sinds een half jaar weten ze van elkaar en kennen ze elkaars verhalen. Het wordt een bijeenkomst van verbroedering” zegt kleinzoon Thomas de Haan.

: ''Voor documentairemaakster Silvia Holstein, een achternicht van Bob Swertz-Ekker, is dit drama dat twee families trof zelfs aanleiding voor een nieuwe ﬁlm. Deze week begint ze met de opnames als de twee families - er komen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over- elkaar voor het eerst ontmoeten.
|}

NOOT redactie; er komen geen vijf Nieuw-Zeelandse neven van William Cain over, maar 3 nichten, een neef en de echtgenote van de laatste.

==Fotogalerij==

<gallery>
image:cain op typhoon - Version 3.jpg|Ivan Cain met "warrant officer" insigne op zijn mouw in een Typhoon jachtvliegtuig (foto juni 1944). Foto: privé-archief Ivan Rock, Nieuw Zeeland.
Image:Cain_vliegtuig.jpg|Typhoon IB, het type jachtvliegtuig waar Ivan Cain in vloog tijdens de crash
image:1944 Vlucht RAF piloot Ivan W Cain V2.jpg|De laatste route van de neerstortende typhoon van Ivan Cain. Er is nog wel discussie over de vraag of dit de daadwerkelijke route is.
image:cain eerste graf V3.jpg|Het eerste graf van Ivan Cain. Ondanks het Rooms katholieke zwarte kruis, was Cain Presbyteriaan.
</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Geschiedenis]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T12:04:43Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeënhalve week na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]] komt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker om het leven, getroffen door een projectiel afkomstig van een neerstortend vliegtuig.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor verzorgt Bob Ekker de was voor een groep Britse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald. Zij maken deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, onderdeel van de 8e Pantserbrigade, die als een van de eerste eenheden op D-Day (6 juni 1944) landden in Normandië. Sindsdien trekken zij, onder hevige gevechten, verder op richting Duitsland en zullen een cruciale rol spelen in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast Bob het altaarlinnen van Reverend Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had haar gevraagd te helpen met de was, en om de paar dagen bracht Bob de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag is het weer goed: zonnig, met hier en daar een wolk. De Britse soldaten staan op het punt samen met hun aalmoezenier te vertrekken. Rond het middaguur vuurt de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee raketten (''RP’s, Rocket Projectiles'') af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij beseft niet dat zich in het uitgestrekte, bosrijke gebied dat hij onder zich ziet, toch nog enkele woonhuizen bevinden.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Britse soldaten, wordt getroffen door een grote scherf in haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist gelegd en in een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters geplaatst. Zij mogen daar tijdelijk niet komen. Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting, die op 10 oktober 1944 plaatsvindt. ''CHECK: is graf Jan Swertz geruimd?'' In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 verschijnt een rouwadvertentie, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is daarin per abuis met een “s” geschreven).

De exacte toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het blijkt te gaan om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman, zoals eerder werd aangenomen. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp, samen geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T12:04:13Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeënhalve week na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]] komt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker om het leven, getroffen door een projectiel afkomstig van een vliegtuig."

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor verzorgt Bob Ekker de was voor een groep Britse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald. Zij maken deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, onderdeel van de 8e Pantserbrigade, die als een van de eerste eenheden op D-Day (6 juni 1944) landden in Normandië. Sindsdien trekken zij, onder hevige gevechten, verder op richting Duitsland en zullen een cruciale rol spelen in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast Bob het altaarlinnen van Reverend Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had haar gevraagd te helpen met de was, en om de paar dagen bracht Bob de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag is het weer goed: zonnig, met hier en daar een wolk. De Britse soldaten staan op het punt samen met hun aalmoezenier te vertrekken. Rond het middaguur vuurt de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee raketten (''RP’s, Rocket Projectiles'') af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij beseft niet dat zich in het uitgestrekte, bosrijke gebied dat hij onder zich ziet, toch nog enkele woonhuizen bevinden.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Britse soldaten, wordt getroffen door een grote scherf in haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist gelegd en in een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters geplaatst. Zij mogen daar tijdelijk niet komen. Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting, die op 10 oktober 1944 plaatsvindt. ''CHECK: is graf Jan Swertz geruimd?'' In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 verschijnt een rouwadvertentie, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is daarin per abuis met een “s” geschreven).

De exacte toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het blijkt te gaan om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman, zoals eerder werd aangenomen. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp, samen geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:55:26Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor verzorgt Bob Ekker de was voor een groep Britse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald. Zij maken deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, onderdeel van de 8e Pantserbrigade, die als een van de eerste eenheden op D-Day (6 juni 1944) landden in Normandië. Sindsdien trekken zij, onder hevige gevechten, verder op richting Duitsland en zullen een cruciale rol spelen in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast Bob het altaarlinnen van Reverend Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had haar gevraagd te helpen met de was, en om de paar dagen bracht Bob de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag is het weer goed: zonnig, met hier en daar een wolk. De Britse soldaten staan op het punt samen met hun aalmoezenier te vertrekken. Rond het middaguur vuurt de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee raketten (''RP’s, Rocket Projectiles'') af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij beseft niet dat zich in het uitgestrekte, bosrijke gebied dat hij onder zich ziet, toch nog enkele woonhuizen bevinden.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Britse soldaten, wordt getroffen door een grote scherf in haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist gelegd en in een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters geplaatst. Zij mogen daar tijdelijk niet komen. Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting, die op 10 oktober 1944 plaatsvindt. ''CHECK: is graf Jan Swertz geruimd?'' In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 verschijnt een rouwadvertentie, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is daarin per abuis met een “s” geschreven).

De exacte toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het blijkt te gaan om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman, zoals eerder werd aangenomen. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp, samen geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:54:50Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor verzorgt Bob Ekker de was voor een groep Britse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald. Zij maken deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, onderdeel van de 8e Pantserbrigade, die als een van de eerste eenheden op D-Day (6 juni 1944) landden in Normandië. Sindsdien trekken zij, onder hevige gevechten, verder op richting Duitsland en zullen een cruciale rol spelen in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast Bob het altaarlinnen van Reverend Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had haar gevraagd te helpen met de was, en om de paar dagen bracht Bob de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag is het weer goed: zonnig, met hier en daar een wolk. De Britse soldaten staan op het punt samen met hun aalmoezenier te vertrekken. Rond het middaguur vuurt de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee raketten (''RP’s, Rocket Projectiles'') af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij beseft niet dat zich in het uitgestrekte, bosrijke gebied dat hij onder zich ziet, toch nog enkele woonhuizen bevinden.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Britse soldaten, wordt getroffen door een grote scherf in haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist gelegd en in een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters geplaatst. Zij mogen daar tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting, die op 10 oktober 1944 plaatsvindt. ''CHECK: is graf Jan Swertz geruimd?'' In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 verschijnt een rouwadvertentie, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is daarin per abuis met een “s” geschreven).

De exacte toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het blijkt te gaan om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman, zoals eerder werd aangenomen. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp, samen geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:53:10Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor verzorgt Bob Ekker de was voor een groep Britse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald. Zij maken deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, onderdeel van de 8e Pantserbrigade, die als een van de eerste eenheden op D-Day (6 juni 1944) landden in Normandië. Sindsdien trekken zij, onder hevige gevechten, verder op richting Duitsland en zullen een cruciale rol spelen in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast Bob het altaarlinnen van Reverend Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had haar gevraagd te helpen met de was, en om de paar dagen bracht Bob de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag is het weer goed: zonnig, met hier en daar een wolk. De Britse soldaten staan op het punt samen met hun aalmoezenier te vertrekken. Rond het middaguur vuurt de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee raketten (''RP’s, Rocket Projectiles'') af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij beseft niet dat zich in het uitgestrekte, bosrijke gebied dat hij onder zich ziet, toch nog enkele woonhuizen bevinden.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Britse soldaten, wordt getroffen door een grote scherf in haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist gelegd en in een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters geplaatst. Zij mogen daar tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting, die op 10 oktober 1944 plaatsvindt. ({{vraag}}: bij Jan Swertz is het graf geruimd? {{check}}) In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 verschijnt een rouwadvertentie, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is daarin per abuis met een “s” geschreven).

De exacte toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het blijkt te gaan om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman, zoals eerder werd aangenomen. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp, samen geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:44:03Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor, verzorgt zij de was voor een groep Engelse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald; zij vormen deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, 8e Pantserbrigade, die als eersten landden op D-day (6 juni 1944) en ook Duitsland binnentrokken, een cruciale rol spelend in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast ze het altaarlinnen van ''Reverend'' Leslie Skinner, de Anglicaanse ''chaplain'', de geestelijke en legeraalmoezenier verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had gevraagd om hulp bij de was en Bob bracht om de paar dagen gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag was het weer goed, zonnig met hier en daar een wolk en zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:42:57Z

Thomas: /* de Brakkenstein Crash */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]].

Zoals ook de dagen ervoor, verzorgt zij de was voor een groep Engelse soldaten die tijdelijk bivakkeren in de bossen van Dekkerswald; zij vormen deel uit van de Sherwood Rangers Yeomanry, 8e Pantserbrigade, die als eersten landden op D-day (6 juni 1944) en ook Duitsland binnentrokken, een cruciale rol spelend in de bevrijding van Nederland. Op de bewuste dag wast ze het altaarlinnen van ''Reverend'' Leslie Skinner, de Anglicaanse geestelijke en legeraalmoezenier of ''chaplain''verbonden aan de 8e Pantserbrigade. Hij had gevraagd om hulp bij de was en Bob bracht om de paar dagen gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen.

Op die bewuste dag was het weer goed, zonnig met hier en daar een wolk en zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:19:15Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''Vanaf 11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:18:14Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:15:05Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''. Daarna alleen lege pagina's]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:14:09Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''. Daarna alleen lege pagina's]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen in hun huis opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:13:09Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''. Daarna alleen lege pagina's]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|oom Gijs (baron van Hardenbroek)]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen in hun huis opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:11:48Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''. Daarna alleen lege pagina's]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen in hun huis opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waarom hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:09:45Z

Thomas: /* Vlucht naar de Biesseltsebaan */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''. Daarna alleen lege pagina's]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen in hun huis opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waardoor hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Swertz-Ekker

2025-10-14T11:08:09Z

Thomas:

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Elizabeth Ekker, "Bob" genoemd, haar man de chirurg Jan Swertz, en hun dochters in het zorgeloze vooroorlogse Den Haag. Hoe de nonconformistische Bob tegen de mores in met een katholiek huwt en moet 'omscholen' van geloof. Drie dochtertjes die opgroeien met een zorgzame kinderjuf en een forse Hongaarse dienstmeid.
|En dan obstinate Gien die Wilhelmina omver fietst en op olifanten klimt. Hoe het gezin meeverhuist als Jan moet kuren in Nijmegen maar bezwijkt aan zijn TBC. Ondanks de nakende oorlog zijn er leuke "agro-vakanties" met alle neefjes en nichtjes van de Ekker-kant. Van de vlucht in aller ijl 's nachts uit een brandend huurhuis naar Kees, de knecht van oom Gijs die ondergedoken is.
|En dan het tragisch overlijden van Bob, getroffen door een geallieerd projectiel terwijl ze het altaarlinnen voor een Anglicaanse ''Chaplain'' wast. Hoe de drie meisjes, kinderen en wees, dagenlang moeten schuilen in de kelder met alleen appelmoes, en over de opvang na de oorlog door een katholiek gezin na een oproep in de kerk.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Swertz_ekker_trouwen_v4.jpg|500px|thumb|Het bruidspaar Ekker-Swertz komt uit het huis van de ouders Ekker (Den Haag, 1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
|[[Swertz-Armee|''Swertz-Armee'']]
|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|}

Deze pagina beschrijft Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901), haar echtgenoot Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz (1897), hun huwelijk en hun gezin.

==Jeugd van Jan Swertz==

[[File:1915 eindexamen HBS Jan Swertz.jpg||thumb|475px|left|Eindexamenklas A uit 1915 van de Rijks-HBS Gouda; tweede van rechts is Jan Swertz, ca. 18 jaar oud. Vierde van links staande is medeleerling [https://nl.wikipedia.org/wiki/Toon_Ninaber_van_Eyben A.C. (Toon) Ninaber van Eyben], later een bekend glazenier en kunstenaar. Verder nog medeleerlingen J.W. Smit, M.W. Oosterling, Th. Ruys, J. van der Graaf, A.J. Heynen, C.B. Kunst, H.W. Jager, W.C. Overeynder, docent A. van Vreuming, en direkteur S.S. Hoogstra.]]

'''Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz''' is geboren op 5 april 1897 in Utrecht, waar ook zijn enige en jongere broer [[Swertz-Verlinden|Carel]] (1899) is geboren. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Op hun pagina's worden ook Jans vroegste jaren beschreven.

Van zijn vaders kant zijn er veel handelaren en koopmannen uit Utrecht en Amsterdam met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]].

Jan Swertz volgt de Rijks-HBS in Gouda. Na zijn eindexamen in 1915 gaat hij geneeskunde studeren aan de Rijksuniversiteit Utrecht. In 1918 behaalt hij zijn kandidaatsexamen en in 19?? CHECK zijn bul.

[[File:jan swertz portretfoto.jpg|250px|thumb|Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz, ca. 25 - 30 jaar oud. Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Voor zijn tijd is hij een lange man: 1,80 meter, 8 cm meer dan gemiddeld. Hij wordt bij de medische keuring voor de dienstplicht ongeschikt verklaard wegens ''zwakke oogen''.

Jan Swertz komt rond 1922 bij [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|dr. D. W. Ekker]], zijn latere schoonvader, werken in het Rooms Katholieke Ziekenhuis Johannes de Deo (tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Westeinde Westeinde ziekenhuis]) in Den Haag. Ekker is daar neus- keel- en oorarts en Jan Swertz wordt ''inwonend assistent voor heelkunde''. In het Westeinde ontmoeten Jan en Bob Ekker elkaar; Bob helpt haar vader in zijn praktijk.

Jan Swertz verhuist voor zijn werk naar Den Haag en staat van december 1922 tot juli 1926 ingeschreven in het bevolkingsregister met het adres van het ziekenhuis.

==Jeugd van Bob Ekker==

[[File:1925 Elisabeth Swertz Ekker in Hoog Soeren.jpg|175px|thumb|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, ca. 24 jaar oud]]

'''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''' is geboren op 1 juni 1901 in Den Haag. Haar moeder [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1869) is geboren in Leiden, haar vader [[Ekker-Rijshouwer#Dirk_Ekker|Derk Willem Ekker]] (1863) in Hengelo. Op hun pagina's worden Bobs vroegste jaren beschreven. Bobs ouders komen uit families van dokters, magistraten en ondernemers. Van vaders zijde de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]], en van moeders zijde de families [[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]], [[Offerhaus,_Familie|Offerhaus]] en [[Vollenhoven_van,_Familie|van Vollenhoven]].

Bobs ouders vestigen zich in 1893 in Den Haag. Haar vader is ‘geneesheer’; eerst huisarts en daarna keel-, neus- en oorarts. Ze zijn in Utrecht (1892) getrouwd. Elizabeth is de jongste van vier kinderen. Zij heeft twee broers; [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos]] (1893) en [[Ekker-van Schaick|Henk]] (1899), en een zuster; [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Wil]] (1895). Bob doorloopt het Gymnasium in Den Haag en raakt o.a. bevriend met [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

[[File:queen-elizabeth v3.jpg|thumb|225px|In Anglo-Saksische landen gangbaar: Elizabeth met een z.]]

=== Bob, Elizabeth en Elisabeth===

Elizabeth wordt eerst ouderwets Betsy genoemd, zoals haar naamgever Elisabeth Frederika Offerhaus (echtgenoot van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jakob Peter Rijshouwer]]), haar grootmoeder van moeders kant. Zij gaat echter verder door het leven als Bob. De reden hiervan is onduidelijk (misschien is het haar [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bob_(kapsel) bobkapsel] dat ''en vogue'' is in de jaren twintig van de 20e eeuw?) maar een afwijkende jongensnaam past in ieder geval wel bij haar non-conformistisch karakter.

Het is merkwaardig dat haar ouders kiezen voor de Engelse/Amerikaanse variant Elizabeth met een '''Z''' in plaats van de traditionele en continentale versie Elisabeth met een '''S''', die gangbaar is in Duitsland en Frankrijk, maar ook in hun familie. Ze is daarmee een buitenbeentje, want Bob en haar zus Wil kiezen later voor hun kinderen weer de vorm Elisabeth.

==Bob en Jan Swertz in Den Haag==

[[File:Album Swertz_Ekker895 1925-resized.jpg|thumb|550px|left|Familiefoto; vlnr staand; Emma van Lidth de Jeude (later; Emmy van Swoll), Jan Swertz, Bob Ekker en Dirk Hoogendijk; vlnr zittend Coos Ekker. Dora (Dokie) vanb Schaick, Henk Ekker en Wil Ekker. Het onderschrift luidt ''Aanteekenen Henk en Dokie''; In ondertrouw gaan werd 'aantekenen' genoemd, omdat je een officiële akte van huwelijksaangifte meekreeg. (augustus 1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:familiefoto ekker.jpg|thumb|thumb|250px|left|''Who is who''; de gezichten bij de familiefoto (augustus 1925).]]

Jan Swertz bekwaamt zich in chirurgie en houdt praktijk in het ziekenhuis, hoewel ‘voorname’ patiënten wel thuis worden ontvangen voor consult. Een slager aan de Schenkweg is zo tevreden met zijn operatie dat hij zijn twee kinderen Bob en Jan noemt, maar dan wel twee jongens.

===Huwelijk===

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz trouwen op 27 juli 1927 in Den Haag. Zij woont nog bij haar ouders en Jan sinds maart 1927 aan het Westeinde nr. 38, vlak bij het ziekenhuis (daarvoor 8 maanden op het Stadhoudersplein nr. 2).

[[file:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|thumb|475px|Het bruidspaar komt uit het huis van haar ouders Ekker; Jan Pietersz. Coenstraat 21, Den Haag (1927). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Haar broer [[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|Coos Ekker]] en zijn oom [[Swertz,_Familie#Zoon_Frans_Swertz|Frans Swertz]] zijn getuigen. Bij de handtekeningen op de acte ontbreken de ouders van Jan. Zijn moeder Cato Armee is wel bij het huwelijksbanket, zijn vader [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz]] ontbreekt. Dat ligt voor de hand; Frits en Cato leven al 18 jaar gescheiden, en Cato heeft de kinderen verder alleen opgevoed. Frits sterft 1,5 jaar na het huwelijk.

[[File:bruiloft jan bob swertz v2.JPG|thumb|775px|left|Aan het einde van het huwelijksbanket van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker en Jan Swertz (1927). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:1927 Trouwen Bob Ekker en Jan Swertz FACES v3.jpg|thumb|300px|left|''Who is who''; de gezichten bij het huwelijksbanket van Bob Ekker en Jan Swertz (1927).]]

=== Godsdienstles ===

Als Jan solliciteert naar de functie van chirurg in het Westeinde, eist de bisschop, bestuurslid van het ziekenhuis, dat Bob zich na een aantal godsdienstlessen tot het katholieke geloof bekeert. Zij heeft daar geen probleem mee en volgt godsdienstles van [http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], een priester van het aartsbisdom Utrecht die door Jan Swertz is geopereerd en met hem bevriend geraakt.

Ramselaar beweegt zich begin jaren 30 van de vorige eeuw in kringen van jonge kunstenaars rond het tijdschrift De Gemeenschap en zet zich in voor een moderne vrijere jeugdopvoeding.

[[File:RAMSELAAR-resized.jpg|thumb|175px||[http://resources.huygens.knaw.nl/bwn/BWN/lemmata/bwn3/ramselaar Toon Ramselaar], de pastoor die Elizabeth Frederika (Bob) Ekker godsdienstles geeft.]]

De stap van Bob om van Christelijke huize te trouwen met een Rooms-Katholieke man, gaat destijds tegen de heersende mores in. Bob is echter wars van conventies. Hoewel ze het nieuwe geloof moet omarmen blijft ze kritisch op zaken als aflaat en ‘al die heiligen’. Haar dochters zeiden altijd gekscherend dat ze maar ‘half katholiek’ is geweest. Hun nicht [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]] (1930) vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Tante Bob werd katholiek toen ze trouwde met oom Jan en de kinderen werden katholiek opgevoed. Ze deden er niet heel veel aan, maar ze gingen bijvoorbeeld wel ter communie. Heel interessant voor mij, een meisje uit Amsterdam uit een niet kerkelijk gezin, en ik deed graag mee met wat zij deden.
: ''Zo moest Gien een keer biechten, maar zei ze: ‘ik heb niks te biechten’. Omdat Gien begrepen had dat er toch ‘altijd wel iets te biechten was’, besloten we om samen koekjes te stelen en dat hebben we samen in een biechtstoel opgebiecht.
|}

Jan wordt uiteindelijk aangenomen als assistent chirurgie. In 1930 vestigt hij zich daarnaast als chirurg met een praktijk aan huis. In zijn korte carrière tot 1938, als hij ziek wordt, is hij ook voorzitter van de rooms-katholieke verpleegstersbond.

=== Het gezin Swertz voor de oorlog ===

[[File:img012 jan bob katrien gien.jpg|thumb|475px|Het gezin Swertz na de geboorte van [[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|Regina Elisabeth (Gien) Swertz]] in 1930. Haar oudere zusje [[Swertz,_Katrien|Katrien]], ook op de foto is 2 jaar eerder geboren.]]

Jan Swertz en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker krijgen drie dochters:

{| class="wikitable"
|
#[[Swertz,_Katrien|''Catharina Paulina Maria (Katrien) Swertz'']] (1928 - 2012), ongehuwd
#[[Haan_de-Swertz#Gien_Swertz|'''''Regina Elisabeth (Gien) Swertz''''']] (1930 - 2016), gehuwd met [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan]].
#[[Feldhaus-Swertz|''Elizabeth Frederica (Liesbeth) Swertz'']] (1932 - 2013) gehuwd met Wim Feldhaus.
|}

Het gezin Swertz betrekt een woning aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat nummer 44]] in de wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]]. Het deel waar zij wonen is als laatste gebouwd, rond 1900.

De ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker wonen vlakbij, in de eerste straat parallel aan de Daendelsstraat richting het Staatsspoor (nu Centraal Station); de Jan Pietersz. Coenstraat.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

[[File:Daendelsstraat thv nr 44 rechts gnd de Bezuidenhoutseweg.jpg|thumb|left|365px|De Daendelsstraat, gezien naar de Bezuidenhoutseweg toe. Het gezin van Elizabeth (Bob) en Jan Swertz woont op nr.44, het meest rechtse huis (ca. 1924)]]

Er stonden in het Bezuidenhout statige herenhuizen. De Daendelsstraat komt uit op de Bezuidenhoutseweg met aan de overkant het Haagse Bos met veel groen, een hertenkamp en vijvertjes met eendjes.

Als je de straat inloopt vanuit het Haagse Bos wonen ze aan de linkerkant; eerst heb je wat kleinere huizen, daarna worden ze statiger. Hun huis is het een-na-laatste huis voor de kruising met de Pieter Botstraat, die naar links toe dood loopt; een hek en daarna een water.

Dochter Gien de Haan heeft haar kinderen nog wel eens meegenomen naar het hertenkamp na de oorlog, voordat het opgeheven is. Op weg naar school komen de dochters daar altijd langs, en passeren dan de Leidse straatweg. Ze gaan naar de Paulinastraat, waar een kleuterschool is, en zitten op de lagere school ''Paschalis''.

[[file:neefjes swertz v2.jpg|thumb|365px|Enkele kinderen van de gebroeders Jan en Carel Swertz; vlnr [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], Jan Swertz, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (vermoedelijk), Ruud Swertz, [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]] Foto uit 1935. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Bob speelt veel piano; Mozart, Beethoven en Schubert. De kinderen luisteren gefascineerd mee aan de trapleuning. Als 50 jaar later haar kleinzoon Thomas het rustige adagio van de [https://en.wikipedia.org/wiki/Piano_Sonata_No._8_(Beethoven) Sonate Pathétique] van Beethoven speelt, herkent Gien (dochter van Bob) dit muziekstuk direct als haar moeders favoriet.

Zoals sommige families in die tijd hebben ze een kinderjuf (gouvernante), Riek Gijseman, die ze toepasselijk Juffie noemen; ze leert de dochters Frans, brengt en haalt ze van school, zorgt voor hen, en doet ook ander werk zoals kousen stoppen. Voor het huishouden hebben ze Gerda, een Hongaarse strenge dienstmeid. Ze woont in tegenstelling tot Juffie wel in huis. De dochters herinneren zich dat Gerda Duits gaat praten als ze boos wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ich habe gesagd NEIN, und dan BLEIBT es NEIN!!''
|}

Aan het begin van de straat woont de familie van Waaij. Tante Corry is een Engelse en vriendin van Bob Ekker. Soms brengt Corry de kinderen naar school als Juffie niet kan. Ze heeft een grappig accent, en moppert over het slechte weer:

[[File:Daendelsstraat 44-18 vanaf gebrok. Pieter Bothstraat.jpg|thumb|365px|left|De Daendelsstraat gezien van de al afgebroken Pieter Bothstraat rond 1970: rechts nummer 44, het oude huis van Elizabeth (Bob) en Jan]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat vind ik zo verwwdomd rwwot''.
|}

De wijk [[Bezuidenhout|Bezuidenhout]] is aan het einde van de oorlog ernstig gehavend door het [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|vergissingsbombardement]] dat door Engelse piloten is uitgevoerd.

===Fascinatie voor olifanten===

[[File:Haagse_Dierentuin_voor_de_oorlog V3.jpg|thumb|375px|De Haagse Dierentuin voor de Tweede Wereldoorlog. De kans is groot dat de olifant in kwestie [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy IV] is, lieveling van Gien Swertz.]]

Dochter Gien is als klein kind van ca. zes jaar gefascineerd door [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin#Olifanten_in_de_Haagse_dierentuin Betsy], de olifant uit de [https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Haagse_Dierentuin Haagse dierentuin] tegenover het Malieveld, waar nu het provinciehuis staat. Ze mag op haar rug. Dochter Katrien durft dat niet en herinnerde zich dat Gien een groen jurkje droeg. Gien vindt dat de olifant van háár is; haar levenslange voorliefde voor olifanten ontstaat.

De olifant in kwestie, Betsy, kwam in 1937 naar de Haagse Dierentuin en werd soms als lopend reclamebord gebruikt. Toen de Haagse Dierentuin in 1943 gedwongen was te sluiten, verhuisde Betsy naar Artis in Amsterdam. Ze leefde daar tot in de jaren zestig.

Van haar opa Ekker mag ze met een dure grote porseleinen olifant spelen. Met een touwtje om de slurf trekt ze het beest door de kamer en neemt het overal mee naar toe. Oma Rijshouwer vindt het niets en is vaak geïrriteerd. De fragiele porseleinen olifant heeft Gien en andere verschrikkingen zoals oorlog en verhuizingen doorstaan; het stond in Giens huis en tot haar overlijden op haar secretaire in het verzorgingshuis.

===Obstinate Gien===

[[File:wilhelmina fiets den haag.JPG|thumb|400px|left|Als Wilhelmina per ongeluk door de fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar. Hier een fietsende Wilhelmina (foto 1938)]]

Gien en haar moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker delen een obstinaat en ondeugend karakter, ze passen goed bij elkaar. Als ze samen belletje gaan trekken zegt Bob; ''we moeten wel terug zijn voordat Katrien thuis komt want die vindt dat niet goed''.

Gien staat haar mannetje als ze jong is. Een vader belt aan bij Bob Swertz en vraagt of hij ''haar zoon'' kan spreken die zijn zoontje heeft geslagen; het blijkt Gien te zijn. Gien is ook kind aan huis in de wachtkamer van haar vader de dokter, met een snee in haar knie of iets anders. Als ze op haar beurt wacht vragen de andere patiënten bezorgd waarom haar ouders er niet bij zijn. Gien is ook het type dat het voor elkaar krijgt om midden in een wespennest te vallen.

Het obstinate karakter van Gien blijkt ook als ze op haar fietsje per ongeluk koningin Wilhelmina aanrijdt, waarna Gien 'sukkel' uitroept omdat Wilhelmina volgens haar fout is. Wilhelmina steekt pardoes de weg over zonder te kijken en Gien kan haar niet meer ontwijken. Ze krijgt daarna pas in de gaten dat het de koningin is. Haar hofdames zijn blijkbaar even afgeleid; normaal kijken die om haar heen en berijden haar weg voor.

Waar het voorval plaatsvindt in onduidelijk, vermoedelijk aan de Bezuidenhoutseweg, een blok verwijderd van het ouderlijk huis en in de route tussen Wilhelmina's toenmalige woning, [http://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde Paleis Noordeinde] in het centrum van Den Haag, en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Huis_ten_Bosch Paleis Huis ten Bosch], gebruikt voor officiële gelegenheden.

Wilhelmina is trouwens verzot op fietsen, ondanks haar aanrijding met Gien. Het wordt haar echter [http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2013/februari/Koninginnen-fietsen-niet.html verboden door de regering]. De Ministers vinden het geen goed idee ondanks dat Wilhelmina tegensputtert dat het zo gezond is en dat ''een aantal hooge vrouwen ook al fietsen''. Wilhelmina legt zich niet neer bij deze beperking; ze is in de jaren dertig sporadisch in en buiten haar woonplaats te zien op het rijwiel dat ze vóór de vorige eeuwwisseling in Wenen heeft gekocht [http://www.fietsen.123.nl/page/koninklijk-fietsen na een wielerwedstrijd].

===Hoertjes en Hotel Americain===

[[File:leidseplein 1930.jpg|thumb|400px|left|Leidseplein met links Hotel Americain, waar Gien een familiesoiree meemaakt (ca 1930)]]

Alhoewel het een nette buurt is wonen er in een zijstraat een paar hoertjes. Katrien herinnert zich een ontmoeting toen haar vader en moeder naar de schouwburg gingen. De drie dochters willen Gerda wekken, de huishoudelijke hulp die op de zolderetage slaapt. Ze blijven op afstand want ze durven geen van drieën helemaal naar boven, dat is eng. Als ze niets horen denken ze dat ze alleen zijn. Ze nemen hun jassen en lopen naar buiten.

Een van de hoertjes ziet hen, zo laat nog, op straat lopen en vangt hen op. Als hun vader en moeder thuis komen, zit één van hen de dochters voor te lezen. Wat die ‘meisjes’ echt zijn hebben ze pas later gehoord.

Dochter Gien herinnert zich ook een familiediner in Hotel Americain in Amsterdam, fantastisch aangekleed met een grote zwaan uit boter gesneden. Dochter Katrien vindt het vaak eng om alleen naar kinderfeestjes te gaan, dus gaat Gien mee. Katriens vriendinnetje Els Tholen van de lagere school neemt dan ook haar zusje Annemie mee, waardoor ze met zijn vieren heel wat kinderpartijtjes afstruinen.

==Periode Nijmegen en Groesbeek==

===Jan Swertz naar Dekkerswald===

[[File:Dekkerswald 2010.jpg|thumb|350px|Voormalig Sanatorium Dekkerswald in Groesbeek (ca. 2010). Foto/afbeelding: Pinterest.]]

In de jaren dertig moet Jan Swertz een man opereren die besmet blijkt te zijn met [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tuberculose tuberculose], destijds ook tbc, tb of ''tering'' genoemd in de volksmond. Hij loopt de ziekte zelf ook op. Voorzieningen voor arbeidsongeschiktheid bestaan nog niet en zijn vriend dr. A. J. Henneman, geneesheer-directeur van het R.K. Sanatorium Dekkerswald nodigt hem uit voor behandeling naar Groesbeek te komen. Hij wordt op 10 november 1938 opgenomen en overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud.

De verhalen die dochter Katrien vertelt van Dekkerswald doen denken aan die van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920) , later getrouwd met Gien Swertz), die er na de oorlog heeft gelegen.

Dochter Katrien loopt ook tbc op, twee keer zelfs. Dat ze daar bovenop komt roept bewondering op. Men vindt het beter dat haar vader geen weet krijgt van haar tbc. Hij krijgt foto’s te zien van Katrien hockeyend of op een springplank bij het zwembad, terwijl ze helemaal niet mag zwemmen vanwege haar tbc. Katrien vindt dat niet eerlijk en herinnert zich goed dat dokter Henneman in zijn deftig Nederlands antwoordt dat:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''dat niet opweegt tegen het verdriet dat je vader zou hebben als hij weet dat jij ziek bent''.
|}

[[File:patienten op zaal dekkerswald.jpg|thumb|350px|Patiënten op bed in ziekenzaal voor mannen in Sanatorium Dekkerswald (1938). Foto/afbeelding: [http://www.geheugenvannederland.nl/nl/geheugen/pages/instelling/Spaarnestad%20Photo Spaarnestad].]]

Na zijn dood wordt Katrien wederom ziek en ligt ook een aantal maanden in Dekkerswald.

In de oorlog, als Jan Swertz al overleden is, duiken door toedoen van dokter Henneman 28 joden onder bij Dekkerswald. Dochter Katrien herinnert zich hoe ze de Duitsers te slim af zijn. Ze hebben een afspraak dat de klok op de toren geluid wordt als de Duitsers naderen voor inspectie. Als zuster Suzanne (“een prachtmens” volgens Katrien) aan de touwen hangt en de klok op de toren laat luiden op een ander tijdstip dan twaalf uur ’s middags, wat normaal is, dan is het duidelijk: Duitsers!

Alle Joden moesten het bed in en zich voordoen als tbc-patiënt, inclusief rochelen en het produceren van sputum. Heel effectief, de Duitsers komen nooit op de ziekenzalen want ze zijn als de dood voor tbc, een afschuwelijke ziekte waar je veelal aan overleed; antibiotica zijn nog niet ontdekt. Alle patiënten weten van de truc en het is opmerkelijk dat niemand deze truc ooit verraden heeft.

===Bob en haar dochters in Nijmegen===

[[file:img144 - Version 3.jpg|thumb|x425px|left|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen Wil en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Staand vlnr: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]]. Onder vlnr: [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] en de andere twee kinderen van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]; Willem en Gine Hoogendijk. (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Elizabeth Frederika (Bob) Ekker reist aanvankelijk voor de oorlog op en neer tussen Den Haag en Groesbeek om haar zieke man te bezoeken. Ze logeert dan op Sion's Hof. Dit is al snel niet meer op te brengen. Jan wordt steeds zieker en op 13 juli 1939 verhuizen Bob, haar dochters en hun Haagse kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) naar Nijmegen, waar ze aan de Groesbeekseweg 182 een huis betrekken. Jan Swertz is er nooit geweest en de dochters mogen vanwege het besmettingsgevaar nooit naar de ziekenzaal van Dekkerswald. Een enkele keer hebben ze hem op afstand mogen toezwaaien.

Bob en Jan gaan in de zomers vóór de oorlog met hun kinderen op vakantie; in 1937 naar de Hucht (juli) en Duiveland (augustus). In 1938 naar Zandvoort (juli), de Lindenhoeve (augustus) en in september gaan de zussen Bob en Wil met hun kinderen op vakantie naar Vierhouten op de Veluwe voordat Bob in Nijmegen gaan wonen.

[[File:Vakantie Vierhouten 1938 kinderen Wil en Bob.jpg|thumb|x350px|Vakantie in Vierhouten op de Veluwe met kinderen van de zussen [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] en Elisabeth (Bob) Ekker. Van links naar rechts: [[Haan_de-Swertz|Gien Swertz]], Liek Hoogendijk (kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]]) en [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

In Vierhouten verblijven ze bij de familie Hooghordel, een boerenfamilie die hun boerderij aan stadsmensen verhuren, agro-tourisme avant la lettre. De laatste keer dat ze dat ''en famille'' doen is in 1938. Liek Hoogendijk, kind van [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Wil Ekker]] vertelt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Voor de oorlog gingen we meerdere keren samen met de twee families met vakantie naar Vierhouten, bij Bartje en Dirk, die in de zomer hun boerderij verhuurden. Moeder en tante Bob, met alle kinderen. De vaders bleven thuis werken, ze kwamen dan in de weekends. Het waren heerlijke vakanties, we maakten fietstochten, mochten helpen op de boerderij, we mochten pasgeboren biggetjes vasthouden en een naam geven, ieder biggetje had een naam van een oom of tante. En we versierden onze fietsen.
|}

Alsof ze een voorgevoel heeft maakt Bob veel foto's van de kinderen en hun neefjes en nichtjes. In augustus 1939 wordt vakantie gevierd in het Onland, Lochem. Ze zullen er ook in 1941 en 1942 de zomer doorbrengen. Gien Swertz leert daar paardrijden.

Met steun van dokter Henneman krijgt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker een baan als secretaresse in het Oud-Burgeren-Gasthuis te Nijmegen aan de Molenstraat. Zo kan zij zichzelf en haar drie dochters redden. Ze is een kranige vrouw en maakt zich stenotypen snel eigen.

Katrien volgt de middelbare school op Marienbosch aan de Groesbeekseweg. Nadat deze school door de Duitsers gevorderd wordt, krijgt zij les in de dansschool van De Goeij en in een klas van de zustersschool aan de Oude Stadsgracht. Voor geschiedenis en aardrijkskunde wordt uitgeweken naar een groot prieel achter een huis aan de St. Annastraat, tegenover de Archipelstraat.

[[File:1927 Elisabeth Frederika Swertz versie 7.jpg|thumb|365px|left|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:Musserts_lidmaatschapskaart.jpg|thumb|150px|Gien krijgt het aan de stok met NSBers en moet een nacht de bak in (foto NSB-lidmaatschapskaart van Mussert, 1934).]]

Gien herinnert zich dat de Duitsers huiszoeking kwamen doen en aanklopten. Haar moeder heeft een clandestiene radio en wil voorkomen dat Duitsers binnenkomen. Ze vertelt de Duitsers glashelder dat ze weduwe is, drie jonge meisjes in huis heeft, en géén vreemde mannen in haar huis duldt! De Duitsers druipen af.

Volgens Gien luisterden de bezettende Duitsers alleen als ze net zo werden afgeblaft als anderen door hen. Gien herinnert zich ook goed de geluiden uit die tijd; luidkeels zingende Duitsers bij het marcheren, het stampen met hun laarzen, en het fluiten van bommen als die laag voorbij kwamen.

Gien brengt een nacht met een vriendin Wietje Heerders door in de cel. Ze hebben hondendrollen opgepakt en door de brievenbus van een NSB’ers geduwd. Ze wordt verklikt, misschien door een vriendinnetje van een NSB-familie tegenover (Dotie Boenk), waarvoor moeder haar al een keer gewaarschuwd heeft. Een iets andere versie is dat Gien de post uit de brievenbus heeft gehaald van die familie en daaruit bleek dat de familie van de NSB was.

===Overlijden Jan Swertz===

[[File:dekkerswald_hal.jpg|thumb|365px|De hal in het hoofdgebouw van Sanatorium Dekkerswald. Waarschijnlijk kwamen de dochters van Jan Swertz niet verder dan hier om hun vader te bezoeken (foto ca. 1935)]]

De tbc van Jan Swertz is op een gegeven moment dermate vergevorderd dat zijn gezonde long door de andere zieke long wordt aangetast. Hij overlijdt op 24 september 1941, pas 44 jaar oud. Op een of andere manier is hij voldaan dat hij nog net een Duitser buiten door het raam heeft gezien voordat hij dood gaat, de bezetting is dan ca. anderhalf jaar actief. Katrien herinnert zich dat ze op afstand mee heeft kunnen kijken toen hij stierf.

Bij de begrafenis van Jan komt tante Bee Zuidema (een vriendin van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker) in het zwart uit de volgauto maar draagt wel een knalrood tasje. Ze is altijd heftig opgemaakt en rookt als een ketter. Aan de vele rimpels op haar doorgerookte gezicht dankte ze haar bijnaam ‘tante perkament’. Dochter Katrien ziet haar nog voor zich met een eeuwige sigaret met mondstuk in haar mond. Ze praatte er mee en ze reed er auto mee, heel knap!

===Vlucht naar de Biesseltsebaan===

[[Bestand:Market-Garden - Nijmegen and the bridge.jpg|thumb|365px|left|Het centrum van Nijmegen na zowel Duitse als geallieerde bombardementen (1944)]]

Nadat op 17 september 1944 [https://nl.wikipedia.org/wiki/Operatie_Market_Garden operatie Market Garden] wordt ingezet komt Nijmegen in de frontlinie terecht. Waar het daarvoor relatief rustig is geweest, komt het oorlogsgeweld er nu van alle kanten naar toe. De geallieerde troepen eisen ruimte op, er heerst chaos, er zijn veel beschietingen, en veel vluchtelingen uit de omgeving zoeken onderkomen.

Katrien herinnert zich dat haar moeder al eerder hun kinderjuf Riek Gijseman (Juffie) had bevolen ‘als de sodemieter’ haar koffers te pakken en de trein terug te nemen naar Den Haag. Dat heeft ze goed ingeschat; al gauw wordt het contact verbroken met het westelijk deel van Nederland.

Ook bij het tijdelijk onderkomen van het jonge gezin Swertz-Ekker wordt het op een gegeven moment te gevaarlijk. Er vallen steeds meer granaten en de bange weduwe Houwing-van der Venne, die naast hen op nummer 180 woont, zit bijna elke avond bij hen in de kelder. Op 18 september 1944 valt er een granaat door het dak en er ontstaat brand op het bed van dienstmeid Lies Noy. Moeder Elizabeth Frederika (Bob) Ekker is niet bang; ze grijpt flessen wijwater die ze van de kerk heeft gekregen en probeert de brand te blussen.

[[File:agenda Bob Swertz 1945.jpg|thumb|375px|Agenda van Bob Swertz van 1944. Ze noteert in potlood op zondag 17 September: ''11 uur in de kelder gezeten, in voor achterkamer geslapen, meest in de kelder gezeten''. Op maandag 18 september: ''Gevlucht 's avonds naar Biesseltsche Baan''.]]

Moeder en dochters vluchten die zelfde avond in aller ijl naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]]. Hoewel geen familie, is Van Hardenbroek een goede huisvriend en wordt oom genoemd. Ze gaan lopend en te fiets. Bob Swertz heeft haar dochters eerder geïnstrueerd ieder wat mee te nemen van waarde als er een bombardement zou plaatsvinden.

In hun vlucht neemt Liesbeth de zilveren theelepeltjes mee, Gien de hond en Katrien fotoboeken. Dat laatste was voor Bob belangrijk “wat je ook meeneemt; de fotoboeken moeten mee”. Volgens Katrien was het ver lopen en dat alles moest heel 'stiekem' gebeuren; het was speruur, alles was verduisterd, en na 8 uur mocht je niet meer buiten zijn.

[[File:Hardenbroek jong v2-resized.jpg|thumb|200px|left|[[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs baron van Hardenbroek]], wiens huisknecht Kees Bob en de kinderen in hun huis opvangt na hun vlucht.]]

De vlucht is niet zonder gevaar. Tussen 17 en 20 september, de dag dat Nijmegen officieel bevrijd is, wordt hevig gevochten. Tegen het einde zijn nog niet alle Duitsers verjaagd, en er heerst complete wanorde. Pater van Driel van het Neboklooster, die later [[Swertz-Ekker#Getuigenissen_uit_eerste_hand|het overlijden van Bob Swertz]] zal beschrijven, noteert op 20 september in zijn dagboek, twee dagen na de nachtelijke vlucht van Bob en haar kinderen:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In de stad wordt vreselijk huisgehouden door de Duitsers, die talloze mensen hun huizen uit jagen, over gordijnen en meubels benzine gieten en ’t huis in brand steken. Steeds meer mensen vluchten de stad uit naar de Ooij, Brakkenstein, etc.''
|}

Bob en de kinderen leggen de 3 kilometer tussen hun huis en dat van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] lopend en fietsend af. Het huis ligt in het zuiden aan de Biesseltsche Baan nummer 8 en de tuin grenst aan het bos van Dekkerswald. Gijs had zijn huissleutel eerder aan Bob gegeven toen hij zelf moest onderduiken. Na de oorlog is de naam van de straat veranderd in Biesseltsebaan en vanaf 1950 heeft de gemeente Groesbeek e.e.a. omgenummerd; het is nu Biesseltsebaan nr. 20.

[[File:eerste amerikanen dekkerswald v2.jpg|thumb|500px|De eerste Amerikanen worden op 19 september 1944 verwelkomd op het terrein van Dekkerswald. De nacht ervoor moeten Bob Swertz en haar kinderen vluchten uit een brandend huis.]]

Kees, de huisknecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]], vangt hen op. Toen Bob en de kinderen in Nijmegen kwamen wonen bracht hij soms taart of eten mee. Gijs van Hardenbroek draagt de titel baron en dient net als zijn vader aan het hof, reden waardoor hij in de oorlog moet onderduiken. Hij bekleedde een aantal functies aan het hof (opperceremoniemeester, grootmeester, thesaurier van het Huis) en is lang particulier thesaurier van Juliana geweest.

==Overlijden Bob Ekker==

===de Brakkenstein Crash===

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Brakkenstein Crash|Categorie Brakkenstein Crash]].
|}

Amper tweeëneenhalf weken na hun vlucht naar het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|van Hardenbroek]], wordt Elizabeth Frederika (Bob) Ekker getroffen door een projectiel. Ze overlijdt ter plaatse.

[[file:Inslag_bom_6_oktober_1944 v2.jpg|thumb|400px|left|De vermoedelijke plaats van de inslag van het projectiel dat Elizabeth Frederika (Bob) Ekker trof, ligt een aantal meters ten westen van de rode markering op de foto (Google Earth)]]

Het gebeurt op 6 oktober 1944 tijdens de zogenoemde [[Brakkenstein_Crash|Brakkenstein Crash]]. Op die dag doet zij, zoals de afgelopen dagen ook, de was voor een groep Engelse soldaten, in dit geval het altaarlinnen van de Anglicaanse ''Chaplain''. Een aalmoezenier van het Engelse leger bivakkeert tijdelijk met een groepje soldaten in de bossen van Dekkerswald en had Bob gevraagd om te helpen met de was. Bob bracht om de paar dagen de gewassen en gestreken spullen terug naar de tent van de Engelsen. Het weer was die dag goed, zonnig met hier en daar een wolk.

Op die bewuste dag zouden de Engelse soldaten met de aalmoezenier weer vertrekken. Rond het middaguur loost de piloot van een gehavend geallieerd vliegtuig zijn laatste twee projectielen (RP's) af, ongeveer ter hoogte van de Nijmeegsebaan, voordat hij neerstort. Hij vermoedt niet dat er in het uitgestrekte bosachtige gebied dat hij voor zich ziet, toch nog een paar woonhuizen verscholen liggen.

Met alle gevolgen van dien. Bob, die op dat moment ergens achter het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]] staat bij de tent van Engelse soldaten, krijgt een grote scherf tegen haar borst en is op slag dood. Haar stoffelijke resten worden in een kist op een afgesloten kamertje op het logeeradres van de dochters gezet. Zij mogen er tijdelijk niet komen.

Dokter Henneman regelt de begrafenis op het kerkhof van de Heilige Land Stichting, die op 10 oktober plaatsvindt. (vragen; bij Jan Swertz is graf geruimd? CHECK ). In het dagblad De Gelderlander van 10 en 11 oktober 1944 wordt een annonce geplaatst, ondertekend door de drie dochters (Elizabeth is per abuis met een S geschreven).

De nadere toedracht van de crash is nooit onderzocht en wordt pas in de 21e eeuw [[Brakkenstein_Crash|gereconstrueerd]]. Het gaat om de Nieuw-Zeelandse piloot Ivan William Cain, en niet om een Engelsman zoals eerder vermoed. Cain en Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, het enige burgerslachtoffer, worden in 2012, precies 68 jaar na de ramp geëerd met een [[Monument Ivan Cain|monument]].

===Getuigenissen uit eerste hand===

[[File:IM pater van driel.jpg|thumb|300px|Bidprentje van Pater Van Driel die het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker in zijn dagboek vastlegt (1954).]]

Pater Hermanus van Driel is Algemeen Overste van het Neboklooster, en houdt gedurende de oorlog een dagboek bij. Hij woont dicht bij de rampplek en beschrijft het tragische overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Een passage daaruit:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Omstreeks 12 uur ontploft een scherfbom tussen de Biesseltse baan en het huis van den Heer ten Horn. Mevr. de Wed. Swerts, die met haar drie kinderen 19 september uit de stad was weggevlucht en haar intrek genomen had in de villa van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Baron van Hardenbroek]] tegenover ons, werd dodelijk getroffen; zij moet op slag gedood zijn.''

: ''Zij stond in ’t bosje achter ’t huis bij de tent van den Anglicaansen Chaplain, wiens altaarlinnen zij gewassen had, dat zij nu kwam terugbrengen. De Chaplain was achteruitgesprongen in de kuil onder zijn tent en had slechts enkele schrammen. Onmiddellijk rende hij de Biesseltse baan op, zag de twee oudste kinderen –meisjes van ± 14 en 16 jaar- en stuurde ze naar ons. Toen zij bij ons in den kelder waren, kwam hij ons even later ontdaan vertellen, dat hun moeder gedood was.''
|}

Hij beschrijft ook de uitvaart en begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker die afgebroken moet worden als er bommen vallen en iedereen naar de schuilkelder moet. Pater van Driels gehele relaas, en dat van dr. Henneman in zijn egodocument, staan beschreven op de pagina [[Getuigenissen_overlijden_Elizabeth_(Bob)_Ekker|Getuigenissen overlijden Elizabeth (Bob) Ekker]].

==De dochters na hun moeders dood==

===Onderdak bij Hardenbroek en Henneman===

[[File:KDC01_TF2A03674_U.JPG|thumb|250px|left|Mgr. Mutsaerts bisschop van den Bosch speldt Dr. Henneman (rechts) de ridderorde van Sint Gregorius op. Henneman was directeur van Dekkerswald in Groesbeek en ving tijdelijk de dochters Swertz op (foto 1948)]]

De maanden daarna verhevigt de strijd; Nijmegen zit nu midden in de vuurlinie. Katrien herinnert zich dat chauffeur Anton Fuurer van Dekkerswald dodelijk getroffen werd, ongeveer een maand na de dood van moeder. Een raket boorde zich in zijn woning dwars door de keukendeur naar binnen en raakte Anton.

Dagen na de begrafenis van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker zijn er steeds meer geallieerde soldaten aanwezig; grote gespierde negers van over de oceaan lopen in het bos en rond het huis van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]]. Lies Noy, het dienstmeisje uit Beneden Leeuwen, die nu de zorg voor de drie wezen heeft, is doodsbang dat deze jonge kerels de meisjes, iets aandoen. Ze worden dagenlang opgesloten in de kelder. De deur wordt met touwen dichtgebonden en ze moeten zich voeden met de voorraad appelmoes van Kees, de knecht van [[Hardenbroek_van,_Gijs|Gijs van Hardenbroek]].

Dokter Henneman vindt hen in die toestand en heeft al gauw in de gaten dat het niet zo goed gaat. Hij vraagt hen op de thee. Onderweg zegt Liesbeth nog dat ze zich moeten gedragen, maar als een schaal met koekjes op tafel wordt gezet, kunnen ze zich niet meer inhouden. Dokter Henneman vraagt of ze honger hebben en inderdaad; hij laat direct een schaal met brood aanrukken en vanaf dat moment worden ze in zijn huis opgenomen.

Ze hebben er tot mei 1945 gezeten. Regelmatig gaan ze met Boy, de hond van dokter Henneman, in het bosrijke gebied wandelen. Begin mei 1945 worden ze vergezeld door Koos de boswachter. De hond rent ver voor hen uit en begint plotseling vreselijk te blaffen. Als ze dichterbij komen vinden ze drie oudere Duitse soldaten, die zich daar hadden ingegraven en niet weten dat de oorlog voorbij is.

===Bombardement van het ouderlijk huis===

[[file:kabinet bij isabel.jpg|thumb|250px|Het eikenhouten kabinet van Bob en Jan Swertz, een meubelstuk dat het bombardement heeft overleefd. Al het kristal dat binnen werd bewaard was door schokgolven gesprongen.]]

Na het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker voltrekt zich een andere ramp in Den Haag; [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945. Het ouderlijk huis aan de [[Bezuidenhout#Daendelsstraat_44|Daendelsstraat 44]] loopt schade op maar blijft staan. Het wordt als herstelbaar aangemerkt en niet ontmanteld na de oorlog.

De schokgolven hebben hun tol geëist en al het glas is gesprongen. Bij het openen van de servieskast, een antiek kabinet in Hollandse Louis XV/XVI stijl, vallen alle kristallen glazen van hun voetstuk. Dochter Katrien heeft nog één ongedeerd kristallen glas.

===Opvang na de oorlog===

In de nadagen van de oorlog verblijven de drie zussen, inmiddels wees geworden en dakloos, bij dokter Henneman en kunnen niet terug naar familie in het nog bezette Den Haag. De pastoor van de St. Jozefkerk aan het Keizer Karelplein doet op de preekstoel een oproep onder de parochianen om kinderen tijdelijk onder te brengen.

Het echtpaar Theo (oom Dorus) en Lien Schaeffer (Bisschop Hamerstraat 9, hoek Welderenstraat) heeft al twee meisjes onderdak gegeven die niet terug konden naar Culemborg. Ze nemen ook de drie zusjes op in hun gezin van ?? tot ?? CHECK . De Schaeffers hebben zelf twee kinderen; Ineke (getrouwd de Wit) en Hans. Hans is een autist waar Katrien haar hele leven contact mee heeft gehouden, tot kort voor haar dood. Zij nam hem vaak onder haar hoede.

De familie van Bob in het westen van het land krijgt pas in mei 1945 het ontstellende bericht dat hun zus cq dochter overleden is. Er is zeven maanden lang geen contact mogelijk tussen het bezette deel van Nederland en het bevrijde deel rond Nijmegen. In mei 1945 brengt Dr. Henneman het ontijdig bericht van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker' overlijden persoonlijk over aan hun voogd [[Hoogendijk-Ekker#Dirk_Albert_Hoogendijk|oom Dirk Hoogendijk]]. Hoogendijk regelt met Toon Ramselaar dat [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Bob herbegraven wordt]]. Het verhaal staat in paragraaf [[Hoogendijk-Ekker#Steun_voor_de_familie|Steun voor de familie]].

===Ieder hun eigen weg===

De meisjes maken de MMS (Middelbare Meisjes School) allemaal af in Nijmegen. [[Swertz,_Katrien|Katrien]] en [[Haan de-Swertz#Gine Swertz|Gien]] kiezen voor de verpleging omdat ze daarmee snel op eigen benen kunnen gaan staan en onafhankelijk worden. Studeren zit er niet in gegeven de barre omstandigheden. [[Feldhaus-Swertz#Liesbeth Swertz|Liesbeth]] volgt de Montessori-opleiding en gaat het onderwijs in.

Katrien en Gien blijven lang solidair samen, eerst in Dekkerswald en daarna in Den Haag bij het Westeinde ziekenhuis. Zelfs in Eindhoven (Sint Joris ziekenhuis) hebben ze nog samen gewerkt.

==Fotogalerij Haagse tijd voor de oorlog==

<gallery>

image:nederlands_patriciaat.jpg|De 'Blauwe Boekjes' die het [http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederland's_Patriciaat Nederlands Patriciaat] vastleggen hebben veel informatie over de geslachten Rijshouwer, Offerhaus, Huber, van Vollenhoven en Sypkens, voorouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1901 Geboorte akte Elisabeth Ekker.jpg|Geboorteakte Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1901)

image:1918 Swertz candidaats Utrechts dagblad v2.jpg|J. M. A. Swertz behaalt candidaats-examen geneeskunde. kolom rechtsboven in Stadsnieuws. Utrechts Dagblad zaterdag 6 juli 1918.

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 1.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 1)

Image:1929 Uitreksel bevolkingsregister Den Haag 2.jpg|Uittreksel bevolkingsregister Den Haag familie Swertz jaren '30 (deel 2)

image:sneeuwpret wil en bob ekker.jpg|Sneeuwpret in het Haagse Bos. Zussen Wil en Bob Ekker (ca. 1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1922 Bob (grandma), great-grandma and sister Wil - Version 5-resized.jpg|van links naar rechts; Bob Ekker (21 jaar), haar moeder Regina (Gien) Rijshouwer en haar zus Wil in Bad Nauheim, Duitsland, in de tuinen van de Trinkkuranlagen, een hip en mondain oord in die tijd (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz manheim.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (21 jaar) in Bad Nauheim, Duitsland (1922). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker890 - Version 2-resized.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (23) en haar moeder in het Haagsche Bosch, dat op tientallen meters van hun huis lag (1924). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:bob swertz kroondomeinen.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op 24-jarige leeftijd. Foto genomen in Hoog Soeren (Kroondomeinen, Apeldoorn) (1925). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 4.jpg|Poseren in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis, twee maanden voor de bruiloft. Zittend vlnr: Jan Swertz, Bob Ekker, onbekend. Staand vlnr: Cato Armee (moeder Jan, Derk Willem Ekker, Regina (Gien) Rijshouwer (ouders Bob Ekker) en een onbekende.Foto: 21 mei 1927. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

Image:1927 Juli Huwelijk Bob Ekker en Jan Swertz.jpg|Huwelijkakte Bob Ekker en Jan Swertz (27 juli 1927)

Image:Wilhelmina fiets V2.jpg|Wilhelmina op de fiets. Als ze per ongeluk door een fietsende Gien Swertz (ca 8 tot 10 jaar oud) wordt aangereden, roept Gien 'sukkel' tegen haar (foto 1938)

Image:bob jan regina rijshouwer en onbekend.jpg|TEKST

Image:carel swertz vrouw en katrien en gien.JPG|TEKST

image:kinderen wil en Bob.jpg|Alle kinderen van de zussen Wil en Elisabeth (Bob) Ekker tijdens een vakantie in Vierhouten op de Veluwe. Van links naar rechts: [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]], [[Hoogendijk-Ekker#Gezin_Wil_en_Dirk|Liek Hoogendijk]], Gine Hoogendijk (achter Lieke), onbekende vrouw, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]], Willem Hoogendijk, [[Haan_de-Swertz|Gien]] (1938). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

</gallery>

==Fotogalerij Tweede Wereldoorlog en daarna==

<gallery>

image:groes.jpg|Het huis aan de Groesbeekseweg 182, Nijmegen, waar Bob en de kinderen tijdelijk wonen. Als er een granaat door het dak inslaat slaan ze op de vlucht. (foto 2012)

image:bob swertz portret V2.jpg|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker op ca. 40-jarige leeftijd (ca. 1940). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 2.jpg|bidprentje van Jan Swertz voorzijde (1941)

image:1941 September Overlijden Jan Swertz 1.jpg|bidprentje van Jan Swertz achterzijde (1941)

image:1941 Swertz.jpg|Artikel in de Haagsche Courant over het overlijden van Jan Swertz (25 september 1941)

Image:1944 Overlijden Bob Ekker.jpg|Annonce van het overlijden van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Elizabeth is per abuis met een S geschreven (1944)

Image:Bidprentje EF SWERTZ EKKER.jpg|Bidprentje van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker (1944).

image:1945 swertz ekker - Version 12.jpg|Rouwadvertentie van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker, geplaatst door de familie in het westen die het nieuws over haar overlijden pas na de bevrijding, zeven maanden later, hoorde. Ook hier is Elizabeth per abuis met een S geschreven (mei 1945)

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie:Brakkenstein Crash]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]
[[Category:To Check]]

Ekker-Rijshouwer

2025-10-14T11:02:57Z

Thomas:

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer, de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Hij een toegewijd arts, bekwaamd in Berlijn en Wenen. Zij een telg uit oude patriciersgeslachten die haar vader vroeg verliest.
|Over zijn proefschrift uit 1894 dat nog steeds op internet te koop is, waarom hij 'de God van de Schenkweg' genoemd werd, en hoe hij omschoolt tot keel-, neus- en oorarts nadat hij tbc oploopt.
|Hoe Derk Willem puzzels, raadsels en ingewikkelde schaakstellingen oplost. En dan zijn broer Evert, die in de textiel gaat, en zijn rentenierende kunstzinnige neef Evert.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Album Swertz_Ekker036 - Version 2-resized.jpg|thumb|550px|Huiselijk tafereel met in het midden Derk Willem Ekker. Links zijn vrouw Regina (Gien) Rijshouwer en rechts een onbekende die een aanval ensceneert met een Indonesische kris. Locatie: J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
| colspan="2"|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|-
|[[Ekker,_Familie|Ekker]]
|[[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]]
|}

Deze pagina beschrijft Derk Willem Ekker (1863), zijn echtgenote Regina (Gien) Rijshouwer (1869), hun huwelijk en hun gezin.

==Derk Willem Ekker==

[[File:Derk Willem Ekker zwartwit v2.jpg|thumb|left|275px|Derk Willem Ekker op middelbare leeftijd. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:gedenkboek Ekker 1933.jpg||thumb|275px|left|Derk Willem Ekker als hij eind 60 is. Hij wordt als een van de ''gewone leden'' met zijn jaren van deelname geportretteerd in het Gedenkboek ter ere van het veertigjarig bestaan van de Nederlandse Keel-, Neus- en Oorheelkundige Vereeniging (1933).]]

'''Derk Willem Ekker''', de vader van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren in 1863 in Hengelo, zoon van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker en Anna Wilhelmina (Mina) Stork]]. Hij huwt [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in 1892 in Utrecht. Zijn voorouders worden verder behandeld op de pagina's van de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]]. Derk Willem overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren.

===Arts in hart en nieren===

Derk Willem Ekker begint als huisarts, is later als geneesheer verbonden aan de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis en specialiseert zich op late leeftijd tot keel-,neus- en oorarts. De loopbaan van dokter Derk Willem wordt kort beschreven in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG); op 30 juni 1934 verschijnt het artikel ''VEERTIGJARIG Doctorsjubileum D. W. Ekker''. Hij is dan ca. 72 jaar oud en leeft teruggetrokken in Wassenaar:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 5 juli zal het 40 jaren geleden zijn, dat collega DERK WILLEM EKKER te Leiden den doctorstitel behaalde op proefschrift: Het tellen der Bloedlichaampjes en het bepalen van het Haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 16 juni 1892 had hij reeds het artsexamen gedaan- Hij is geboren te Hengelo op 13 Augustus 1862 en bezocht het gymnasium te Kampen. Voordat hij in de praktijk ging, verrijkte hij zijn kennis door een verblijf in 1892 gedurende eenige maanden te Weenen en in 1893 te Berlijn.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Daarna vestigde hij zich in den Haag als gewoon arts en eindigde in 1914 hiermee om zich te gaan bekwamen als specialist voor neus-, keel- en oorziekten. Dezen tak der geneeskunde oefende hij van 1906 tot 1928 in den Haag uit en trok zich daarna in Voorburg terug.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Hij was ondervoorzitter der afdeeling, penningmeester van de Koepokvereeniging, secretaris van het Volks-schoolbad en voorzitter van den Volksbond, afdeling 's Hage. In ons Tijdschrift vinden wij een paar artikelen van hem, o.a. in 1917: Vertoon van een lijder bij wien voor 3 ½ jaar het strottenhoofd in zijn geheel is verwijderd en in 1927 vertoonde hij 2 praeparaten, bij een lijkenopening verkregen.

: ''Wij wenschen onzen collega, die thans Wassenaar als rustoord heeft gekozen nog vele goede jaren! P. A. DE WILDE.''
|}

[[File:Ekker Anna 1859.JPG|thumb|275px|left|Anna Ekker (1859), de drie jaar oudere zus van Derk Willem Ekker, gehuwd met Hendrik Casper Stork (1857). Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

Derk Willem Ekker is een arts in hart en nieren en zijn toewijding voor zijn patiënten is groot. Hij wordt 'de God van de Schenkweg' genoemd omdat hij armlastige patiënten in die buurt niet laat betalen.

Hij loopt halverwege zijn carrière tuberculose (tbc) op, waarschijnlijk via zijn praktijk. Dit zal zijn latere schoonzoon Jan Swertz ook overkomen die tbc oploopt door contact met een besmette patiënt, zie [[Swertz-Ekker#Jan_Swertz_naar_Dekkerswald|Jan Swertz naar Dekkerswald]]. Tuberculose, ook wel tering genoemd is volksziekte nummer één aan het begin van de 20e eeuw. Er bestaat geen remedie tegen en jaarlijks sterven er ongeveer 10.000 mensen aan.

[[file:1894 publicatie Derk Willem Ekker 4.png|thumb|175px|Derk Willems proefschrift ''Het tellen der bloedlichaampjes en het bepalen van het haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed'' (1894) is nog te bestellen via Amazon]]

Derk Willem overwint de ziekte maar kan geen huisarts meer zijn. Hij specialiseert hij zich daarom op latere leeftijd in neus-, keel- en oorheelkunde. Hij houdt praktijk aan huis en is samen met zeven andere dokters aangewezen als deskundige voor keuringen

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''zoomede voor het onderzoek naar de gehoorscherpte van de aanvragers van een diploma als machinist op grond van gedanen dienst op Nederlandsche koopvaardijschepen al dan niet sleepbooten''.
|}

Kandidaten konden zich melden ''alle werkdagen des voor- middags van 10 tot 11 uur. Jan Pieterszoon Coenstraat no. 21, te 's-Gravenhage''.
Aldus het Algemeen Dagblad van 3 januari 1909.

===Zijn broer Evert Ekker===

[[File:Offerhaus Margaretha 1858.JPG|thumb|125px|Evert Ekker huwt Margo Offerhaus, de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]].]]

[[File:Ekker Evert 1857.JPG|thumb|275px|left|Evert Ekker, de vijf jaar oudere broer van Derk Willem. Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

[[file:Evert_Cornelis_Ekker_(1858-1943)_door_Willem_Bastiaan_Tholen_(1860-1931).jpg|thumb|125px|Zelfportret van Derk Willems neef Evert Cornelis, werktuigkundig ingenieur en kunstschilder (ca. 1900)]]

[[File:anna ekker 1866 1960 - V3.jpeg|thumb|125px|Anna. J. B. Ekker (1866), zus van Evert Cornelis Ekker, die een groot deel van een erfenis misloopt.]]

Terwijl Derk Willem kiest voor een carrière in de medische wereld zoals zijn overgrootvader [[Ekker,_Familie#Albert_Hendrik_Ekker_.281759.29|Albert Hendrik Ekker]] en grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]], treedt zijn 5 jaar oudere broer Evert Ekker in de voetsporen van zijn vader [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]]; hij wordt directeur van de [[Ekker,_Familie#De_Koninklijke_Weefgoederenfabriek|Koninklijke Weefgoederenfabriek C. T. Stork & Co]] en volgt daarmee de traditionele familieband met de Storken.

Deze Evert Ekker trouwt met Margo Offerhaus, de tante van zijn broers' vrouw Regina (Gien) Offerhaus. Margo Offerhaus is de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Hendrik Jan, een zoon van Evert, trouwt zoals zovele Ekkers ook met een Stork; Anna Josina Stork. Ze zijn tweedegraads neef en nicht.

De vele kronkelige familielijntjes tussen de Ekkers en de Storken zijn goed te zien in paragraaf [[Ekker,_Familie#De_band_tussen_de_Ekkers_en_de_Storken|De band tussen de Ekkers en de Storken]]. Evert ontvangt een lintje na zijn pensionering en wordt Officier in de orde van Oranje-Nassau.

===Zijn neef Evert Cornelis Ekker===

Derk Willems neef [http://nl.wikipedia.org/wiki/Evert_Ekker Evert Cornelis Ekker] is de zoon van Albert Hendrik Arnoldus Ekker (1823 ), op zijn beurt zoon van de gezamenlijke grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]] (1793). Hij is geboren in Kampen en werktuigkundig ingenieur van beroep.

Zijn grootste liefhebberij blijkt echter de schilderkunst. Door een erfenis is hij financieel onafhankelijk en dat biedt hem de mogelijkheid zich volledig op het schilderen te concentreren. Hij en zijn vrouw Lucie hebben elk een eigen atelier en ontvangen veel kunstvrienden, waaronder [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Toorop Jan Toorop], [http://nl.wikipedia.org/wiki/Albert_Plasschaert Albert Plasschaert] en Théophile de Bock. Joop van Zoelen heeft de achtergrond van Evert Cornelis' erfenis nagespeurd in zijn uitgave [http://epaper.bdu.nl/hoogenlaag/epaperarchive/2007/07-04/epaper/4076140.htm t Zonneheem Honderd jaar huis en bewoners]:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Bij zijn overlijden in 1891 liet notaris Martin Hendrik Schröder uit Velp zijn gehele vermogen na aan zijn 33-jarige neef Evert Cornelis Ekker.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Volgens verhalen in de familie was de erfenis aanvankelijk bestemd voor Anna, één van de drie zussen van Evert en de oogappel van oom Martin. Maar toen Anna met de, in de ogen van haar oom, verkeerde vriend naar het toenmalige Nederlands-Indië vertrok, verspeelde zij daarmee haar erfenis.''
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Overigens was broerlief wel zo goed om de helft van het verkregene aan zijn drie zussen te schenken, zodat Anna toch nog een zesde deel kreeg van wat haar oorspronkelijk was toebedacht. Later heeft Anna nog een openhartig boek (“Afgoden”) geschreven over haar leven in Indië en de relatie met oom Martin.''
|}

==Regina Rijshouwer==

[[File:regina rijshouwer en kind v3.jpg|thumb|365px|left|Regina Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) in Hengelo (ca. 1900). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

'''Regina (Gien) Rijshouwer''', de echtgenote van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en moeder van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren op 4 januari 1869 in Leiden, dochter van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]] en Elisabeth Frederika (Betsy) Offerhaus.

Bij zijn trouwen is de 27-jarige Jakob Peter Rijshouwer nog 2e Luitenant der Artillerie. Bij de geboorte van zijn dochter Regina, 3 jaar later is hij 1e Luitenant Vesting Artillerie.

Haar vader overlijdt jong op 42-jarige leeftijd en wordt in zijn rouwadvertentie genoemd als gepensioneerd Kapitein der Artillerie. Hij wordt vaak overgeplaatst: Naast Leiden (geboorte Gien) worden haar broers geboren in Vlissingen, Zutphen en Nijmegen.

Gien overleeft haar man met 15 jaar. Ze overlijdt op 13 juni 1954 op een leeftijd van 85 jaren.

==Huwelijk en Haagse Tijd==

[[File:1903 Bob Ekker met Moeder.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) op schoot (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:ekker rijshouwer familie v6.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met op schoot haar dochter Elizabeth (Bob) Ekker en rechts zoontjes Coos (boven) en Henk (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Na het artsexamen en maandenlang verblijf in Wenen en Berlijn huwt Derk Willem met Gien in Utrecht (1892). Ze wonen kort in Leiden. Ze staan daar op 10 maart, respectievelijk 8 maart 1893 ingeschreven op het adres Breestraat 155 in het centrum. Dat was toen het hotel le Soleil d'Or. Drie maanden later (juni 1893) wonen ze alweer in Den Haag waar ze hun eerste kind ter wereld brengen; Coos. Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer krijgen vier kinderen:

{| class="wikitable"
|
#[[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|''Jacobus Petrus (Coos) Ekker'']] (1893, Den Haag - 1947, Den Haag), huwt E. E. P. van Lidth de Jeude (Emmy van Swoll). Na een scheiding is zijn partner Maria Anna Johanna Daniëlle (Ans) Snoek.
#[[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|''Anna Wilhelmina (Wil) Ekker'']] (1895, Den Haag - 1978, Bergen/Noord-Holland), huwt Dirk Albert Hoogendijk
#[[Ekker-van Schaick|''Hendrik Jan (Henk) Ekker'']] (1899, Den Haag - onbekend), huwt Dora (Dokie) van Schaick. Na een scheiding is zijn partner Bep van Rossum.
#[[Swertz-Ekker#Jeugd_van_Bob_Ekker|'''''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''''']] (1901, Den Haag -1944, Nijmegen), huwt Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz
|}

In Den Haag wonen ze lang aan de Jan Pietersz. Coenstraat. De wijk is relatief nieuw en modern voor die tijd; in 1891 worden rioleringsbuizen gelegd en trottoirs aangelegd. De Coenstraat is relatief breder en statelijker omdat het uitkomt op het Bezuidenhoutseweg.

Er zijn foto's in familiaire setting, zowel in huis als in de tuin, op twee adressen; nr. 9 en nr. 16. Coenstraat 16 is ook het praktijkadres van dokter Ekker; ze vertoeven blijkbaar in beide panden tegelijkertijd. Om het nog verwarrender te maken; rond 1909 is de praktijk gehuisvest op een ander adres, Coenstraat nr. 21.

[[File:ekker huiskamer coenstraat 9.jpg|thumb|365px|left|Huiskamer in de J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). De foto van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]], vader van Derk Willem Ekker, prijkt boven de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bl%C3%BCthner Blüthnerpiano] met speelgoedsoldaatjes en familiekiekjes.Het portret rechts is vermoedelijk van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]], de vader van Regina (Gien) Rijshouwer. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

De Coenstraat is een straat die gehavend uit [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945 komt, net als het huis van Jan Swertz aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat 44]]. Hoewel minder beschadigd is het ook gesloopt in de 70'ter jaren om ruimte te maken voor nieuwbouw, zoals het vernieuwde Centraal Station en het winkel- en kantoorcomplex Babylon.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

== Op latere leeftijd ==

[[File:Ekker Rijshouwer Huis Voorburg.jpg|thumb|365px|Het huis van Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer in Voorburg (Parkweg 196). Op de eerste verdieping in het raam Derk Willem Ekker (rechts) en Regina Rijshouwer (links). Op de begane grond jan Swertz met vermoedelijk dochter Liesbeth in zijn armen. Als dat klopt is de foto rond of na 1932 genomen.]]

In 1929 verhuizen Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer naar Voorburg, Parkweg 196. Het is een nieuwe wijk met ruime huizen, twee onder een kap, bereikbaar per tram. Derk Willem houdt nog praktijk aan huis als neus-, keel- en oorarts in deze periode, getuige de verwijzingen in telefoonboeken. In de Voorburgse periode begint hij als 66-jarige en werkt door tot zijn 70e. Hij ontvangt wel minder; ''van 11 tot 12'' en ''van 13 tot 15''. Op de gevel van zijn huis prijkt een plakkaat met zijn naam en beroep.

Alweer 4 jaar later (1933) gaan ze wonen in het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park], nr. 5 in Wassenaar. Vermoedelijk is Derk Willem Ekker nu echt te oud en wellicht ook te ziek om door te werken als gevolg van eerder opgelopen TB (tuberculose)

Het WAVO-park is een van de eerste 'bejaardencomplexen' van de 20e eeuw, ontworpen door de Haagse architect S. de Clerq in opdracht van scheepvaartmagnaat Van Ommeren-de Voogt. Het complex draagt de initialen van Wilhelmina Alida van Ommeren, echtgenote van van Ommeren. Het is gereed gekomen in 1927 en eerst bedoeld als kosteloze huisvesting voor armlastig geworden dames van goede komaf. Het is nu een rijksmonument.

[[File:LR_VanOmmerenpark_1773.jpg.jpg||thumb|365px|Het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park] in Wassenaar waar [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] hun oude dag doorbrengen.]]

Derk Willem puzzelt graag en houdt van ingewikkelde raadsels, wiskunde-opgaven en schaakstellingen.

[[File:Groene Amsterdammer 1899 schaak DW Ekker close up.jpeg|thumb|left|200px|Derk Willem Ekker heeft weer eens een schaakprobleem opgelost; deze keer die van 10 december 1899. Uit De Groene Amsterdammer.]]

Liek Hoogendijk, dochter van [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Anna Wilhelmina (Wil) Ekker]] herinnert zich dat Derk Willem Ekker eindeloos kon turen op een puzzel terwijl hij voortdurend aan zijn (grote) neus trok, totdat hij een stukje in één keer goed legt.

Ook als jongere man is hij verknocht aan schaken. Hij komt geregeld voor in het dagblad de ''Groene Amsterdammer'' rond 1899/1900 als hij weer eens als een van de weinigen een schaakstelling goed weet op te lossen.

Derk Willem Ekker overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren. Vijf jaar later (1944) is het adres van Regina Rijshouwer ''Huize Irene'' aan de Soendastraat 11, weer in het centrum van Den Haag. Het is onbekend of dit een vrijwillige verhuizing betreft of gedwongen vanwege het oorlogsgevaar en de ruimte die de Duitsers opeisen.

==Fotogalerij==

<gallery>

Image:IMG_8303 2.JPG|onbekende achterneef met kenmerkende Ekker-trekken, wellicht Ericus Cockstaert Gallorum van Hansaplast tot Frummeldasch (2014)

Image:Evert_Cornelis_Ekker.jpg|Derk Willems neef Evert Cornelis, ongedateerde foto (wrs. 1885))

Image:Hotel-Le-Soleil-dOr-Breestraat-155.jpg|het hotel Le Soleil d'Or in Leiden, waar Derk Willem met Gien kort woonden na hun huwelijk (foto ca. 1900)

Image:1922 regina Rijshouwer.jpg|[[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], 53 jaar oud (1922)

Image:coenstraat 2 10 den haag 1925.jpg|Jan Pietersz. Coenstraat 2-10 in 1925, kantoren van de Oost-Java Stoomtram-Maatschappijen. Derk Willem Ekker had zijn praktijk verder naar rechts op nr. 16. Hij en zijn gezin woonden tegenover op nr. 9.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 3.jpg|Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis. Zij waren toen respectievelijk 65 en 58 jaar oud (1927)

Image:Screen Shot 2014-02-09 at 16.05.57.jpg|Publicatie over Evert Ekker, de 5 jaar oudere broer van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]]. Bron: [http://www.iisg.nl/ondernemers/overhetproject.php Biografieën van Nederlandse ondernemers] (ca. 1930)

Image:1934 artikel D W Ekker .jpg|Publicatie over [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (1934)

Image:Evert_Cornelis_Ekker_circa_1935.jpg|Frans landschap, werk van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekkers]] neef Evert Cornelis (circa 1935)

Image:1954 regina rijshouwer.jpg|rouwadvertentie [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1954)

image:Bob Ekker_fan_chart.jpg|Waaiergrafiek met drie generaties voorouders van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1869 regina rijshouwer geboorte.jpg|Annonce van de geboorte van de nog naamloze [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Haar vader Jakob Peter Rijshouwer wordt vermeld als 1e Luit. Art; Luitenant van de Artillerie (1869)

Image:neefjes Ekker Swertz Hoogendijk 2.jpg|De 10 kleinkinderen van Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] rond 1995, met onder hun jeugdfoto's.

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]

Ekker-Rijshouwer

2025-10-14T11:01:55Z

Thomas: /* Op latere leeftijd */

Ekker-Rijshouwer

2025-10-14T11:01:09Z

Thomas: /* Derk Willem Ekker */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer, de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Hij een toegewijd arts, bekwaamd in Berlijn en Wenen. Zij een telg uit oude patriciersgeslachten die haar vader vroeg verliest.
|Over zijn proefschrift uit 1894 dat nog steeds op internet te koop is, waarom hij 'de God van de Schenkweg' genoemd werd, en hoe hij omschoolt tot keel-, neus- en oorarts nadat hij tbc oploopt.
|Hoe Derk Willem puzzels, raadsels en ingewikkelde schaakstellingen oplost. En dan zijn broer Evert, die in de textiel gaat, en zijn rentenierende kunstzinnige neef Evert.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Album Swertz_Ekker036 - Version 2-resized.jpg|thumb|550px|Huiselijk tafereel met in het midden Derk Willem Ekker. Links zijn vrouw Regina (Gien) Rijshouwer en rechts een onbekende die een aanval ensceneert met een Indonesische kris. Locatie: J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
| colspan="2"|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|-
|[[Ekker,_Familie|Ekker]]
|[[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]]
|}

Deze pagina beschrijft Derk Willem Ekker (1863), zijn echtgenote Regina (Gien) Rijshouwer (1869), hun huwelijk en hun gezin.

==Derk Willem Ekker==

[[File:Derk Willem Ekker zwartwit v2.jpg|thumb|left|275px|Derk Willem Ekker op middelbare leeftijd. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:gedenkboek Ekker 1933.jpg||thumb|275px|left|Derk Willem Ekker als hij eind 60 is. Hij wordt als een van de ''gewone leden'' met zijn jaren van deelname geportretteerd in het Gedenkboek ter ere van het veertigjarig bestaan van de Nederlandse Keel-, Neus- en Oorheelkundige Vereeniging (1933).]]

'''Derk Willem Ekker''', de vader van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren in 1863 in Hengelo, zoon van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker en Anna Wilhelmina (Mina) Stork]]. Hij huwt [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in 1892 in Utrecht. Zijn voorouders worden verder behandeld op de pagina's van de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]]. Derk Willem overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren.

===Arts in hart en nieren===

Derk Willem Ekker begint als huisarts, is later als geneesheer verbonden aan de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis en specialiseert zich op late leeftijd tot keel-,neus- en oorarts. De loopbaan van dokter Derk Willem wordt kort beschreven in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG); op 30 juni 1934 verschijnt het artikel ''VEERTIGJARIG Doctorsjubileum D. W. Ekker''. Hij is dan ca. 72 jaar oud en leeft teruggetrokken in Wassenaar:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 5 juli zal het 40 jaren geleden zijn, dat collega DERK WILLEM EKKER te Leiden den doctorstitel behaalde op proefschrift: Het tellen der Bloedlichaampjes en het bepalen van het Haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 16 juni 1892 had hij reeds het artsexamen gedaan- Hij is geboren te Hengelo op 13 Augustus 1862 en bezocht het gymnasium te Kampen. Voordat hij in de praktijk ging, verrijkte hij zijn kennis door een verblijf in 1892 gedurende eenige maanden te Weenen en in 1893 te Berlijn.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Daarna vestigde hij zich in den Haag als gewoon arts en eindigde in 1914 hiermee om zich te gaan bekwamen als specialist voor neus-, keel- en oorziekten. Dezen tak der geneeskunde oefende hij van 1906 tot 1928 in den Haag uit en trok zich daarna in Voorburg terug.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Hij was ondervoorzitter der afdeeling, penningmeester van de Koepokvereeniging, secretaris van het Volks-schoolbad en voorzitter van den Volksbond, afdeling 's Hage. In ons Tijdschrift vinden wij een paar artikelen van hem, o.a. in 1917: Vertoon van een lijder bij wien voor 3 ½ jaar het strottenhoofd in zijn geheel is verwijderd en in 1927 vertoonde hij 2 praeparaten, bij een lijkenopening verkregen.

: ''Wij wenschen onzen collega, die thans Wassenaar als rustoord heeft gekozen nog vele goede jaren! P. A. DE WILDE.''
|}

[[File:Ekker Anna 1859.JPG|thumb|275px|left|Anna Ekker (1859), de drie jaar oudere zus van Derk Willem Ekker, gehuwd met Hendrik Casper Stork (1857). Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

Derk Willem Ekker is een arts in hart en nieren en zijn toewijding voor zijn patiënten is groot. Hij wordt 'de God van de Schenkweg' genoemd omdat hij armlastige patiënten in die buurt niet laat betalen.

Hij loopt halverwege zijn carrière tuberculose (tbc) op, waarschijnlijk via zijn praktijk. Dit zal zijn latere schoonzoon Jan Swertz ook overkomen die tbc oploopt door contact met een besmette patiënt, zie [[Swertz-Ekker#Jan_Swertz_naar_Dekkerswald|Jan Swertz naar Dekkerswald]]. Tuberculose, ook wel tering genoemd is volksziekte nummer één aan het begin van de 20e eeuw. Er bestaat geen remedie tegen en jaarlijks sterven er ongeveer 10.000 mensen aan.

[[file:1894 publicatie Derk Willem Ekker 4.png|thumb|175px|Derk Willems proefschrift ''Het tellen der bloedlichaampjes en het bepalen van het haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed'' (1894) is nog te bestellen via Amazon]]

Derk Willem overwint de ziekte maar kan geen huisarts meer zijn. Hij specialiseert hij zich daarom op latere leeftijd in neus-, keel- en oorheelkunde. Hij houdt praktijk aan huis en is samen met zeven andere dokters aangewezen als deskundige voor keuringen

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''zoomede voor het onderzoek naar de gehoorscherpte van de aanvragers van een diploma als machinist op grond van gedanen dienst op Nederlandsche koopvaardijschepen al dan niet sleepbooten''.
|}

Kandidaten konden zich melden ''alle werkdagen des voor- middags van 10 tot 11 uur. Jan Pieterszoon Coenstraat no. 21, te 's-Gravenhage''.
Aldus het Algemeen Dagblad van 3 januari 1909.

===Zijn broer Evert Ekker===

[[File:Offerhaus Margaretha 1858.JPG|thumb|125px|Evert Ekker huwt Margo Offerhaus, de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]].]]

[[File:Ekker Evert 1857.JPG|thumb|275px|left|Evert Ekker, de vijf jaar oudere broer van Derk Willem. Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

[[file:Evert_Cornelis_Ekker_(1858-1943)_door_Willem_Bastiaan_Tholen_(1860-1931).jpg|thumb|125px|Zelfportret van Derk Willems neef Evert Cornelis, werktuigkundig ingenieur en kunstschilder (ca. 1900)]]

[[File:anna ekker 1866 1960 - V3.jpeg|thumb|125px|Anna. J. B. Ekker (1866), zus van Evert Cornelis Ekker, die een groot deel van een erfenis misloopt.]]

Terwijl Derk Willem kiest voor een carrière in de medische wereld zoals zijn overgrootvader [[Ekker,_Familie#Albert_Hendrik_Ekker_.281759.29|Albert Hendrik Ekker]] en grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]], treedt zijn 5 jaar oudere broer Evert Ekker in de voetsporen van zijn vader [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]]; hij wordt directeur van de [[Ekker,_Familie#De_Koninklijke_Weefgoederenfabriek|Koninklijke Weefgoederenfabriek C. T. Stork & Co]] en volgt daarmee de traditionele familieband met de Storken.

Deze Evert Ekker trouwt met Margo Offerhaus, de tante van zijn broers' vrouw Regina (Gien) Offerhaus. Margo Offerhaus is de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Hendrik Jan, een zoon van Evert, trouwt zoals zovele Ekkers ook met een Stork; Anna Josina Stork. Ze zijn tweedegraads neef en nicht.

De vele kronkelige familielijntjes tussen de Ekkers en de Storken zijn goed te zien in paragraaf [[Ekker,_Familie#De_band_tussen_de_Ekkers_en_de_Storken|De band tussen de Ekkers en de Storken]]. Evert ontvangt een lintje na zijn pensionering en wordt Officier in de orde van Oranje-Nassau.

===Zijn neef Evert Cornelis Ekker===

Derk Willems neef [http://nl.wikipedia.org/wiki/Evert_Ekker Evert Cornelis Ekker] is de zoon van Albert Hendrik Arnoldus Ekker (1823 ), op zijn beurt zoon van de gezamenlijke grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]] (1793). Hij is geboren in Kampen en werktuigkundig ingenieur van beroep.

Zijn grootste liefhebberij blijkt echter de schilderkunst. Door een erfenis is hij financieel onafhankelijk en dat biedt hem de mogelijkheid zich volledig op het schilderen te concentreren. Hij en zijn vrouw Lucie hebben elk een eigen atelier en ontvangen veel kunstvrienden, waaronder [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Toorop Jan Toorop], [http://nl.wikipedia.org/wiki/Albert_Plasschaert Albert Plasschaert] en Théophile de Bock. Joop van Zoelen heeft de achtergrond van Evert Cornelis' erfenis nagespeurd in zijn uitgave [http://epaper.bdu.nl/hoogenlaag/epaperarchive/2007/07-04/epaper/4076140.htm t Zonneheem Honderd jaar huis en bewoners]:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Bij zijn overlijden in 1891 liet notaris Martin Hendrik Schröder uit Velp zijn gehele vermogen na aan zijn 33-jarige neef Evert Cornelis Ekker.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Volgens verhalen in de familie was de erfenis aanvankelijk bestemd voor Anna, één van de drie zussen van Evert en de oogappel van oom Martin. Maar toen Anna met de, in de ogen van haar oom, verkeerde vriend naar het toenmalige Nederlands-Indië vertrok, verspeelde zij daarmee haar erfenis.''
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Overigens was broerlief wel zo goed om de helft van het verkregene aan zijn drie zussen te schenken, zodat Anna toch nog een zesde deel kreeg van wat haar oorspronkelijk was toebedacht. Later heeft Anna nog een openhartig boek (“Afgoden”) geschreven over haar leven in Indië en de relatie met oom Martin.''
|}

==Regina Rijshouwer==

[[File:regina rijshouwer en kind v3.jpg|thumb|365px|left|Regina Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) in Hengelo (ca. 1900). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

'''Regina (Gien) Rijshouwer''', de echtgenote van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en moeder van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren op 4 januari 1869 in Leiden, dochter van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]] en Elisabeth Frederika (Betsy) Offerhaus.

Bij zijn trouwen is de 27-jarige Jakob Peter Rijshouwer nog 2e Luitenant der Artillerie. Bij de geboorte van zijn dochter Regina, 3 jaar later is hij 1e Luitenant Vesting Artillerie.

Haar vader overlijdt jong op 42-jarige leeftijd en wordt in zijn rouwadvertentie genoemd als gepensioneerd Kapitein der Artillerie. Hij wordt vaak overgeplaatst: Naast Leiden (geboorte Gien) worden haar broers geboren in Vlissingen, Zutphen en Nijmegen.

Gien overleeft haar man met 15 jaar. Ze overlijdt op 13 juni 1954 op een leeftijd van 85 jaren.

==Huwelijk en Haagse Tijd==

[[File:1903 Bob Ekker met Moeder.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) op schoot (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:ekker rijshouwer familie v6.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met op schoot haar dochter Elizabeth (Bob) Ekker en rechts zoontjes Coos (boven) en Henk (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Na het artsexamen en maandenlang verblijf in Wenen en Berlijn huwt Derk Willem met Gien in Utrecht (1892). Ze wonen kort in Leiden. Ze staan daar op 10 maart, respectievelijk 8 maart 1893 ingeschreven op het adres Breestraat 155 in het centrum. Dat was toen het hotel le Soleil d'Or. Drie maanden later (juni 1893) wonen ze alweer in Den Haag waar ze hun eerste kind ter wereld brengen; Coos. Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer krijgen vier kinderen:

{| class="wikitable"
|
#[[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|''Jacobus Petrus (Coos) Ekker'']] (1893, Den Haag - 1947, Den Haag), huwt E. E. P. van Lidth de Jeude (Emmy van Swoll). Na een scheiding is zijn partner Maria Anna Johanna Daniëlle (Ans) Snoek.
#[[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|''Anna Wilhelmina (Wil) Ekker'']] (1895, Den Haag - 1978, Bergen/Noord-Holland), huwt Dirk Albert Hoogendijk
#[[Ekker-van Schaick|''Hendrik Jan (Henk) Ekker'']] (1899, Den Haag - onbekend), huwt Dora (Dokie) van Schaick. Na een scheiding is zijn partner Bep van Rossum.
#[[Swertz-Ekker#Jeugd_van_Bob_Ekker|'''''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''''']] (1901, Den Haag -1944, Nijmegen), huwt Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz
|}

In Den Haag wonen ze lang aan de Jan Pietersz. Coenstraat. De wijk is relatief nieuw en modern voor die tijd; in 1891 worden rioleringsbuizen gelegd en trottoirs aangelegd. De Coenstraat is relatief breder en statelijker omdat het uitkomt op het Bezuidenhoutseweg.

Er zijn foto's in familiaire setting, zowel in huis als in de tuin, op twee adressen; nr. 9 en nr. 16. Coenstraat 16 is ook het praktijkadres van dokter Ekker; ze vertoeven blijkbaar in beide panden tegelijkertijd. Om het nog verwarrender te maken; rond 1909 is de praktijk gehuisvest op een ander adres, Coenstraat nr. 21.

[[File:ekker huiskamer coenstraat 9.jpg|thumb|365px|left|Huiskamer in de J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). De foto van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]], vader van Derk Willem Ekker, prijkt boven de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bl%C3%BCthner Blüthnerpiano] met speelgoedsoldaatjes en familiekiekjes.Het portret rechts is vermoedelijk van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]], de vader van Regina (Gien) Rijshouwer. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

De Coenstraat is een straat die gehavend uit [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945 komt, net als het huis van Jan Swertz aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat 44]]. Hoewel minder beschadigd is het ook gesloopt in de 70'ter jaren om ruimte te maken voor nieuwbouw, zoals het vernieuwde Centraal Station en het winkel- en kantoorcomplex Babylon.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

== Op latere leeftijd ==

[[File:Ekker Rijshouwer Huis Voorburg.jpg|thumb|365px|Het huis van Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer in Voorburg (Parkweg 196). Op de eerste verdieping in het raam Derk Willem Ekker I(rechts) en Regina Rijshouwer (links). Op de begane grond jan Swertz met vermoedelijk dochter Liesbeth in zijn armen. Als dat klopt is de foto rond of na 1932 genomen.]]

In 1929 verhuizen Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer naar Voorburg, Parkweg 196. Het is een nieuwe wijk met ruime huizen, twee onder een kap, bereikbaar per tram. Derk Willem houdt nog praktijk aan huis als neus-, keel- en oorarts in deze periode, getuige de verwijzingen in telefoonboeken. In de Voorburgse periode begint hij als 66-jarige en werkt door tot zijn 70e. Hij ontvangt wel minder; ''van 11 tot 12'' en ''van 13 tot 15''. Op de gevel van zijn huis prijkt een plakkaat met zijn naam en beroep.

Alweer 4 jaar later (1933) gaan ze wonen in het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park], nr. 5 in Wassenaar. Vermoedelijk is Derk Willem Ekker nu echt te oud en wellicht ook te ziek om door te werken als gevolg van eerder opgelopen TB (tuberculose)

Het WAVO-park is een van de eerste 'bejaardencomplexen' van de 20e eeuw, ontworpen door de Haagse architect S. de Clerq in opdracht van scheepvaartmagnaat Van Ommeren-de Voogt. Het complex draagt de initialen van Wilhelmina Alida van Ommeren, echtgenote van van Ommeren. Het is gereed gekomen in 1927 en eerst bedoeld als kosteloze huisvesting voor armlastig geworden dames van goede komaf. Het is nu een rijksmonument.

[[File:LR_VanOmmerenpark_1773.jpg.jpg||thumb|365px|Het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park] in Wassenaar waar [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] hun oude dag doorbrengen.]]

Derk Willem puzzelt graag en houdt van ingewikkelde raadsels, wiskunde-opgaven en schaakstellingen.

[[File:Groene Amsterdammer 1899 schaak DW Ekker close up.jpeg|thumb|left|200px|Derk Willem Ekker heeft weer eens een schaakprobleem opgelost; deze keer die van 10 december 1899. Uit De Groene Amsterdammer.]]

Liek Hoogendijk, dochter van [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Anna Wilhelmina (Wil) Ekker]] herinnert zich dat Derk Willem Ekker eindeloos kon turen op een puzzel terwijl hij voortdurend aan zijn (grote) neus trok, totdat hij een stukje in één keer goed legt.

Ook als jongere man is hij verknocht aan schaken. Hij komt geregeld voor in het dagblad de ''Groene Amsterdammer'' rond 1899/1900 als hij weer eens als een van de weinigen een schaakstelling goed weet op te lossen.

Derk Willem Ekker overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren. Vijf jaar later (1944) is het adres van Regina Rijshouwer ''Huize Irene'' aan de Soendastraat 11, weer in het centrum van Den Haag. Het is onbekend of dit een vrijwillige verhuizing betreft of gedwongen vanwege het oorlogsgevaar en de ruimte die de Duitsers opeisen.

==Fotogalerij==

<gallery>

Image:IMG_8303 2.JPG|onbekende achterneef met kenmerkende Ekker-trekken, wellicht Ericus Cockstaert Gallorum van Hansaplast tot Frummeldasch (2014)

Image:Evert_Cornelis_Ekker.jpg|Derk Willems neef Evert Cornelis, ongedateerde foto (wrs. 1885))

Image:Hotel-Le-Soleil-dOr-Breestraat-155.jpg|het hotel Le Soleil d'Or in Leiden, waar Derk Willem met Gien kort woonden na hun huwelijk (foto ca. 1900)

Image:1922 regina Rijshouwer.jpg|[[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], 53 jaar oud (1922)

Image:coenstraat 2 10 den haag 1925.jpg|Jan Pietersz. Coenstraat 2-10 in 1925, kantoren van de Oost-Java Stoomtram-Maatschappijen. Derk Willem Ekker had zijn praktijk verder naar rechts op nr. 16. Hij en zijn gezin woonden tegenover op nr. 9.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 3.jpg|Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis. Zij waren toen respectievelijk 65 en 58 jaar oud (1927)

Image:Screen Shot 2014-02-09 at 16.05.57.jpg|Publicatie over Evert Ekker, de 5 jaar oudere broer van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]]. Bron: [http://www.iisg.nl/ondernemers/overhetproject.php Biografieën van Nederlandse ondernemers] (ca. 1930)

Image:1934 artikel D W Ekker .jpg|Publicatie over [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (1934)

Image:Evert_Cornelis_Ekker_circa_1935.jpg|Frans landschap, werk van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekkers]] neef Evert Cornelis (circa 1935)

Image:1954 regina rijshouwer.jpg|rouwadvertentie [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1954)

image:Bob Ekker_fan_chart.jpg|Waaiergrafiek met drie generaties voorouders van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1869 regina rijshouwer geboorte.jpg|Annonce van de geboorte van de nog naamloze [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Haar vader Jakob Peter Rijshouwer wordt vermeld als 1e Luit. Art; Luitenant van de Artillerie (1869)

Image:neefjes Ekker Swertz Hoogendijk 2.jpg|De 10 kleinkinderen van Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] rond 1995, met onder hun jeugdfoto's.

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]

Ekker-Rijshouwer

2025-10-14T10:50:28Z

Thomas: /* Derk Willem Ekker */

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Over Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer, de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker. Hij een toegewijd arts, bekwaamd in Berlijn en Wenen. Zij een telg uit oude patriciersgeslachten die haar vader vroeg verliest.
|Over zijn proefschrift uit 1894 dat nog steeds op internet te koop is, waarom hij 'de God van de Schenkweg' genoemd werd, en hoe hij omschoolt tot keel-, neus- en oorarts nadat hij tbc oploopt.
|Hoe Derk Willem puzzels, raadsels en ingewikkelde schaakstellingen oplost. En dan zijn broer Evert, die in de textiel gaat, en zijn rentenierende kunstzinnige neef Evert.
|}

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;" width="100%"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen|Categorie Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
|}

[[File:Album Swertz_Ekker036 - Version 2-resized.jpg|thumb|550px|Huiselijk tafereel met in het midden Derk Willem Ekker. Links zijn vrouw Regina (Gien) Rijshouwer en rechts een onbekende die een aanval ensceneert met een Indonesische kris. Locatie: J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Swertz-Ekker|''Swertz-Ekker'']]
|-
| colspan="2"|[[Ekker-Rijshouwer|''Ekker-Rijshouwer'']]
|-
|[[Ekker,_Familie|Ekker]]
|[[Rijshouwer,_Familie|Rijshouwer]]
|}

Deze pagina beschrijft Derk Willem Ekker (1863), zijn echtgenote Regina (Gien) Rijshouwer (1869), hun huwelijk en hun gezin.

==Derk Willem Ekker==

[[File:Derk Willem Ekker zwartwit v2.jpg|thumb|left|275px|Derk Willem Ekker op middelbare leeftijd. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:gedenkboek Ekker 1933.jpg||thumb|275px|left|Derk Willem Ekker als hij eind 60 is. Hij wordt als een van de ''gewone leden'' met zijn jaren van deelname geportretteerd in het Gedenkboek ter ere van het veertigjarig bestaan van de Nederlandse Keel-, Neus- en Oorheelkundige Vereeniging (1933).]]

'''Derk Willem Ekker''', de vader van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren in 1863 in Hengelo, zoon van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker en Anna Wilhelmina (Mina) Stork]]. Hij huwt [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in 1892 in Utrecht. Zijn voorouders worden verder behandeld op de pagina's van de families [[Ekker,_Familie|Ekker]], [[Stork,_Familie|Stork]], en [[Craan,_Familie|Craan]]. Derk Willem overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren.

===Arts in hart en nieren===

Derk Willem Ekker begint als huisarts, is later als geneesheer verbonden aan de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis en specialiseert zich op late leeftijd tot keel-,neus- en oorarts. De loopbaan van dokter Derk Willem wordt kort beschreven in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG); op 30 juni 1934 verschijnt het artikel ''VEERTIGJARIG Doctorsjubileum D. W. Ekker''. Hij is dan ca. 72 jaar oud en leeft teruggetrokken in Wassenaar:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 5 juli zal het 40 jaren geleden zijn, dat collega DERK WILLEM EKKER te Leiden den doctorstitel behaalde op proefschrift: Het tellen der Bloedlichaampjes en het bepalen van het Haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Op 16 juni 1892 had hij reeds het artsexamen gedaan- Hij is geboren te Hengelo op 13 Augustus 1862 en bezocht het gymnasium te Kampen. Voordat hij in de praktijk ging, verrijkte hij zijn kennis door een verblijf in 1892 gedurende eenige maanden te Weenen en in 1893 te Berlijn.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Daarna vestigde hij zich in den Haag als gewoon arts en eindigde in 1914 hiermee om zich te gaan bekwamen als specialist voor neus-, keel- en oorziekten. Dezen tak der geneeskunde oefende hij van 1906 tot 1928 in den Haag uit en trok zich daarna in Voorburg terug.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Hij was ondervoorzitter der afdeeling, penningmeester van de Koepokvereeniging, secretaris van het Volks-schoolbad en voorzitter van den Volksbond, afdeling 's Hage. In ons Tijdschrift vinden wij een paar artikelen van hem, o.a. in 1917: Vertoon van een lijder bij wien voor 3 ½ jaar het strottenhoofd in zijn geheel is verwijderd en in 1927 vertoonde hij 2 praeparaten, bij een lijkenopening verkregen.

: ''Wij wenschen onzen collega, die thans Wassenaar als rustoord heeft gekozen nog vele goede jaren! P. A. DE WILDE.''
|}

[[File:Ekker Anna 1859.JPG|thumb|275px|left|Anna Ekker (1859), de drie jaar oudere zus van Derk Willem Ekker, gehuwd met Hendrik Casper Stork (1857). Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

Derk Willem Ekker is een arts in hart en nieren en zijn toewijding voor zijn patiënten is groot. Hij wordt 'de God van de Schenkweg' genoemd omdat hij armlastige patiënten in die buurt niet laat betalen.

Hij loopt halverwege zijn carrière tuberculose (tbc) op, waarschijnlijk via zijn praktijk. Dit overvalt ook zijn latere schoonzoon Jan Swertz die tbc oploopt door contact met een besmette patiënt, zie [[Swertz-Ekker#Jan_Swertz_naar_Dekkerswald|Jan Swertz naar Dekkerswald]]. Tuberculose, ook wel tering genoemd is volksziekte nummer één aan het begin van de 20e eeuw. Er bestaat geen remedie tegen en jaarlijks sterven er ongeveer 10.000 mensen aan.

[[file:1894 publicatie Derk Willem Ekker 4.png|thumb|175px|Derk Willems proefschrift ''Het tellen der bloedlichaampjes en het bepalen van het haemoglobuline-gehalte van het bloed aan het dekbed'' (1894) is nog te bestellen via Amazon]]

Derk Willem overwint de ziekte maar kan geen huisarts meer zijn. Hij specialiseert zich op latere leeftijd nog tot neus-, keel- en oorarts. Hij houdt praktijk aan huis en is samen met zeven andere dokters aangewezen als deskundige voor keuringen

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''zoomede voor het onderzoek naar de gehoorscherpte van de aanvragers van een diploma als machinist op grond van gedanen dienst op Nederlandsche koopvaardijschepen al dan niet sleepbooten''.
|}

Kandidaten konden zich melden ''alle werkdagen des voor- middags van 10 tot 11 uur. Jan Pieterszoon Coenstraat no. 21, te 's-Gravenhage''.
Aldus het Algemeen Dagblad van 3 januari 1909.

===Zijn broer Evert Ekker===

[[File:Offerhaus Margaretha 1858.JPG|thumb|125px|Evert Ekker huwt Margo Offerhaus, de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]].]]

[[File:Ekker Evert 1857.JPG|thumb|275px|left|Evert Ekker, de vijf jaar oudere broer van Derk Willem. Foto: privé-archief Anton Ekker, Zwolle.]]

[[file:Evert_Cornelis_Ekker_(1858-1943)_door_Willem_Bastiaan_Tholen_(1860-1931).jpg|thumb|125px|Zelfportret van Derk Willems neef Evert Cornelis, werktuigkundig ingenieur en kunstschilder (ca. 1900)]]

[[File:anna ekker 1866 1960 - V3.jpeg|thumb|125px|Anna. J. B. Ekker (1866), zus van Evert Cornelis Ekker, die een groot deel van een erfenis misloopt.]]

Terwijl Derk Willem kiest voor een carrière in de medische wereld zoals zijn overgrootvader [[Ekker,_Familie#Albert_Hendrik_Ekker_.281759.29|Albert Hendrik Ekker]] en grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]], treedt zijn 5 jaar oudere broer Evert Ekker in de voetsporen van zijn vader [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]]; hij wordt directeur van de [[Ekker,_Familie#De_Koninklijke_Weefgoederenfabriek|Koninklijke Weefgoederenfabriek C. T. Stork & Co]] en volgt daarmee de traditionele familieband met de Storken.

Deze Evert Ekker trouwt met Margo Offerhaus, de tante van zijn broers' vrouw Regina (Gien) Offerhaus. Margo Offerhaus is de elf jaar jongere zus van Betsy Offerhaus, de moeder van [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Hendrik Jan, een zoon van Evert, trouwt zoals zovele Ekkers ook met een Stork; Anna Josina Stork. Ze zijn tweedegraads neef en nicht.

De vele kronkelige familielijntjes tussen de Ekkers en de Storken zijn goed te zien in paragraaf [[Ekker,_Familie#De_band_tussen_de_Ekkers_en_de_Storken|De band tussen de Ekkers en de Storken]]. Evert ontvangt een lintje na zijn pensionering en wordt Officier in de orde van Oranje-Nassau.

===Zijn neef Evert Cornelis Ekker===

Derk Willems neef [http://nl.wikipedia.org/wiki/Evert_Ekker Evert Cornelis Ekker] is de zoon van Albert Hendrik Arnoldus Ekker (1823 ), op zijn beurt zoon van de gezamenlijke grootvader [[Ekker,_Familie#Evert_Ekker_.281793.29|Evert Ekker]] (1793). Hij is geboren in Kampen en werktuigkundig ingenieur van beroep.

Zijn grootste liefhebberij blijkt echter de schilderkunst. Door een erfenis is hij financieel onafhankelijk en dat biedt hem de mogelijkheid zich volledig op het schilderen te concentreren. Hij en zijn vrouw Lucie hebben elk een eigen atelier en ontvangen veel kunstvrienden, waaronder [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Toorop Jan Toorop], [http://nl.wikipedia.org/wiki/Albert_Plasschaert Albert Plasschaert] en Théophile de Bock. Joop van Zoelen heeft de achtergrond van Evert Cornelis' erfenis nagespeurd in zijn uitgave [http://epaper.bdu.nl/hoogenlaag/epaperarchive/2007/07-04/epaper/4076140.htm t Zonneheem Honderd jaar huis en bewoners]:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Bij zijn overlijden in 1891 liet notaris Martin Hendrik Schröder uit Velp zijn gehele vermogen na aan zijn 33-jarige neef Evert Cornelis Ekker.
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Volgens verhalen in de familie was de erfenis aanvankelijk bestemd voor Anna, één van de drie zussen van Evert en de oogappel van oom Martin. Maar toen Anna met de, in de ogen van haar oom, verkeerde vriend naar het toenmalige Nederlands-Indië vertrok, verspeelde zij daarmee haar erfenis.''
|}

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Overigens was broerlief wel zo goed om de helft van het verkregene aan zijn drie zussen te schenken, zodat Anna toch nog een zesde deel kreeg van wat haar oorspronkelijk was toebedacht. Later heeft Anna nog een openhartig boek (“Afgoden”) geschreven over haar leven in Indië en de relatie met oom Martin.''
|}

==Regina Rijshouwer==

[[File:regina rijshouwer en kind v3.jpg|thumb|365px|left|Regina Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) in Hengelo (ca. 1900). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

'''Regina (Gien) Rijshouwer''', de echtgenote van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en moeder van [[Swertz-Ekker|Elizabeth Frederika (Bob) Ekker]], is geboren op 4 januari 1869 in Leiden, dochter van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]] en Elisabeth Frederika (Betsy) Offerhaus.

Bij zijn trouwen is de 27-jarige Jakob Peter Rijshouwer nog 2e Luitenant der Artillerie. Bij de geboorte van zijn dochter Regina, 3 jaar later is hij 1e Luitenant Vesting Artillerie.

Haar vader overlijdt jong op 42-jarige leeftijd en wordt in zijn rouwadvertentie genoemd als gepensioneerd Kapitein der Artillerie. Hij wordt vaak overgeplaatst: Naast Leiden (geboorte Gien) worden haar broers geboren in Vlissingen, Zutphen en Nijmegen.

Gien overleeft haar man met 15 jaar. Ze overlijdt op 13 juni 1954 op een leeftijd van 85 jaren.

==Huwelijk en Haagse Tijd==

[[File:1903 Bob Ekker met Moeder.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met dochter Elizabeth (Bob) op schoot (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

[[File:ekker rijshouwer familie v6.jpg|thumb|365px|Regina (Gien) Rijshouwer met op schoot haar dochter Elizabeth (Bob) Ekker en rechts zoontjes Coos (boven) en Henk (1901/1902). Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

Na het artsexamen en maandenlang verblijf in Wenen en Berlijn huwt Derk Willem met Gien in Utrecht (1892). Ze wonen kort in Leiden. Ze staan daar op 10 maart, respectievelijk 8 maart 1893 ingeschreven op het adres Breestraat 155 in het centrum. Dat was toen het hotel le Soleil d'Or. Drie maanden later (juni 1893) wonen ze alweer in Den Haag waar ze hun eerste kind ter wereld brengen; Coos. Derk Willem Ekker en Regina (Gien) Rijshouwer krijgen vier kinderen:

{| class="wikitable"
|
#[[Ekker-van_Lidth_de_Jeude|''Jacobus Petrus (Coos) Ekker'']] (1893, Den Haag - 1947, Den Haag), huwt E. E. P. van Lidth de Jeude (Emmy van Swoll). Na een scheiding is zijn partner Maria Anna Johanna Daniëlle (Ans) Snoek.
#[[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|''Anna Wilhelmina (Wil) Ekker'']] (1895, Den Haag - 1978, Bergen/Noord-Holland), huwt Dirk Albert Hoogendijk
#[[Ekker-van Schaick|''Hendrik Jan (Henk) Ekker'']] (1899, Den Haag - onbekend), huwt Dora (Dokie) van Schaick. Na een scheiding is zijn partner Bep van Rossum.
#[[Swertz-Ekker#Jeugd_van_Bob_Ekker|'''''Elizabeth Frederika (Bob) Ekker''''']] (1901, Den Haag -1944, Nijmegen), huwt Joannes Maria Antonius (Jan) Swertz
|}

In Den Haag wonen ze lang aan de Jan Pietersz. Coenstraat. De wijk is relatief nieuw en modern voor die tijd; in 1891 worden rioleringsbuizen gelegd en trottoirs aangelegd. De Coenstraat is relatief breder en statelijker omdat het uitkomt op het Bezuidenhoutseweg.

Er zijn foto's in familiaire setting, zowel in huis als in de tuin, op twee adressen; nr. 9 en nr. 16. Coenstraat 16 is ook het praktijkadres van dokter Ekker; ze vertoeven blijkbaar in beide panden tegelijkertijd. Om het nog verwarrender te maken; rond 1909 is de praktijk gehuisvest op een ander adres, Coenstraat nr. 21.

[[File:ekker huiskamer coenstraat 9.jpg|thumb|365px|left|Huiskamer in de J. Pietersz. Coenstraat nr. 9, Den Haag (ca. 1902). De foto van [[Ekker,_Familie#Hendrik_Jan_Ekker_.281830.29|Hendrik Jan Ekker]], vader van Derk Willem Ekker, prijkt boven de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bl%C3%BCthner Blüthnerpiano] met speelgoedsoldaatjes en familiekiekjes.Het portret rechts is vermoedelijk van [[Rijshouwer,_Familie#Jakob_Peter_Rijshouwer_.281839.29|Jacobus Petrus (Jakob Peter) Rijshouwer]], de vader van Regina (Gien) Rijshouwer. Foto: privé-archief C. Feldhaus, Hoorn.]]

De Coenstraat is een straat die gehavend uit [[Bezuidenhout#Het_vergissingsbombardement|het vergissingsbombardement op het Bezuidenhout]] op 3 maart 1945 komt, net als het huis van Jan Swertz aan de [[Geboortehuis_Gien_Swertz|Daendelsstraat 44]]. Hoewel minder beschadigd is het ook gesloopt in de 70'ter jaren om ruimte te maken voor nieuwbouw, zoals het vernieuwde Centraal Station en het winkel- en kantoorcomplex Babylon.

{| style="color: black; background-color: #ffffcc;"
|Zie gerelateerde pagina's in [[:Category: Bezuidenhout|Categorie Bezuidenhout]]
|}

== Op latere leeftijd ==

[[File:Ekker Rijshouwer Huis Voorburg.jpg|thumb|365px|Het huis van Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer in Voorburg (Parkweg 196). Op de eerste verdieping in het raam Derk Willem Ekker I(rechts) en Regina Rijshouwer (links). Op de begane grond jan Swertz met vermoedelijk dochter Liesbeth in zijn armen. Als dat klopt is de foto rond of na 1932 genomen.]]

In 1929 verhuizen Derk Willem Ekker en Regina Rijshouwer naar Voorburg, Parkweg 196. Het is een nieuwe wijk met ruime huizen, twee onder een kap, bereikbaar per tram. Derk Willem houdt nog praktijk aan huis als neus-, keel- en oorarts in deze periode, getuige de verwijzingen in telefoonboeken. In de Voorburgse periode begint hij als 66-jarige en werkt door tot zijn 70e. Hij ontvangt wel minder; ''van 11 tot 12'' en ''van 13 tot 15''. Op de gevel van zijn huis prijkt een plakkaat met zijn naam en beroep.

Alweer 4 jaar later (1933) gaan ze wonen in het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park], nr. 5 in Wassenaar. Vermoedelijk is Derk Willem Ekker nu echt te oud en wellicht ook te ziek om door te werken als gevolg van eerder opgelopen TB (tuberculose)

Het WAVO-park is een van de eerste 'bejaardencomplexen' van de 20e eeuw, ontworpen door de Haagse architect S. de Clerq in opdracht van scheepvaartmagnaat Van Ommeren-de Voogt. Het complex draagt de initialen van Wilhelmina Alida van Ommeren, echtgenote van van Ommeren. Het is gereed gekomen in 1927 en eerst bedoeld als kosteloze huisvesting voor armlastig geworden dames van goede komaf. Het is nu een rijksmonument.

[[File:LR_VanOmmerenpark_1773.jpg.jpg||thumb|365px|Het [http://rijksmonumenten.nl/monument/524546/wavo-park++bejaardenwoningen/wassenaar/ WAVO-park] in Wassenaar waar [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] hun oude dag doorbrengen.]]

Derk Willem puzzelt graag en houdt van ingewikkelde raadsels, wiskunde-opgaven en schaakstellingen.

[[File:Groene Amsterdammer 1899 schaak DW Ekker close up.jpeg|thumb|left|200px|Derk Willem Ekker heeft weer eens een schaakprobleem opgelost; deze keer die van 10 december 1899. Uit De Groene Amsterdammer.]]

Liek Hoogendijk, dochter van [[Hoogendijk-Ekker#Wil_Ekker|Anna Wilhelmina (Wil) Ekker]] herinnert zich dat Derk Willem Ekker eindeloos kon turen op een puzzel terwijl hij voortdurend aan zijn (grote) neus trok, totdat hij een stukje in één keer goed legt.

Ook als jongere man is hij verknocht aan schaken. Hij komt geregeld voor in het dagblad de ''Groene Amsterdammer'' rond 1899/1900 als hij weer eens als een van de weinigen een schaakstelling goed weet op te lossen.

Derk Willem Ekker overlijdt in 1939 in Den Haag op een leeftijd van 77 jaren. Vijf jaar later (1944) is het adres van Regina Rijshouwer ''Huize Irene'' aan de Soendastraat 11, weer in het centrum van Den Haag. Het is onbekend of dit een vrijwillige verhuizing betreft of gedwongen vanwege het oorlogsgevaar en de ruimte die de Duitsers opeisen.

==Fotogalerij==

<gallery>

Image:IMG_8303 2.JPG|onbekende achterneef met kenmerkende Ekker-trekken, wellicht Ericus Cockstaert Gallorum van Hansaplast tot Frummeldasch (2014)

Image:Evert_Cornelis_Ekker.jpg|Derk Willems neef Evert Cornelis, ongedateerde foto (wrs. 1885))

Image:Hotel-Le-Soleil-dOr-Breestraat-155.jpg|het hotel Le Soleil d'Or in Leiden, waar Derk Willem met Gien kort woonden na hun huwelijk (foto ca. 1900)

Image:1922 regina Rijshouwer.jpg|[[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], 53 jaar oud (1922)

Image:coenstraat 2 10 den haag 1925.jpg|Jan Pietersz. Coenstraat 2-10 in 1925, kantoren van de Oost-Java Stoomtram-Maatschappijen. Derk Willem Ekker had zijn praktijk verder naar rechts op nr. 16. Hij en zijn gezin woonden tegenover op nr. 9.

Image:Album Swertz_Ekker896 - Version 3.jpg|Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] in de polikliniek van het Westeinde ziekenhuis. Zij waren toen respectievelijk 65 en 58 jaar oud (1927)

Image:Screen Shot 2014-02-09 at 16.05.57.jpg|Publicatie over Evert Ekker, de 5 jaar oudere broer van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]]. Bron: [http://www.iisg.nl/ondernemers/overhetproject.php Biografieën van Nederlandse ondernemers] (ca. 1930)

Image:1934 artikel D W Ekker .jpg|Publicatie over [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] in Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (1934)

Image:Evert_Cornelis_Ekker_circa_1935.jpg|Frans landschap, werk van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekkers]] neef Evert Cornelis (circa 1935)

Image:1954 regina rijshouwer.jpg|rouwadvertentie [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] (1954)

image:Bob Ekker_fan_chart.jpg|Waaiergrafiek met drie generaties voorouders van [[Ekker-Rijshouwer#Derk_Willem_Ekker|Derk Willem Ekker]] en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]], de ouders van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker

Image:1869 regina rijshouwer geboorte.jpg|Annonce van de geboorte van de nog naamloze [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]]. Haar vader Jakob Peter Rijshouwer wordt vermeld als 1e Luit. Art; Luitenant van de Artillerie (1869)

Image:neefjes Ekker Swertz Hoogendijk 2.jpg|De 10 kleinkinderen van Derk Willem Ekker en [[Ekker-Rijshouwer#Regina_Rijshouwer|Regina (Gien) Rijshouwer]] rond 1995, met onder hun jeugdfoto's.

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]
[[Category:Ekker-Rijshouwer en kinderen]]
[[Categorie: Bezuidenhout]]

Swertz-Verlinden

2025-05-01T15:41:08Z

Thomas: /* Jans jongere broer */

[[File:carel Swertz 1899 v2.jpeg|thumb|400px|Carel Swertz op 16-jarige leeftijd. Foto 26 januari 1916, privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:carel swertz boekje v2.jpg|thumb|400px|Op achttienjarige leeftijd wordt Carel Swertz volontair bij de gemeentepolitie Breda; het begin van een loopbaan in het politieapparaat, privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

==Jans jongere broer==

[[Swertz-Ekker#Jeugd_van_Jan_Swertz|Jan Swertz]] had één broer, de twee jaar jongere Johan Carel Maria (Carel) Swertz. Hij werd geboren in 1899 in Utrecht. Hun ouders zijn [[Swertz-Armee|Johannes Fredericus Augustus (Frits) Swertz en Catharina Paulina (Cato) Armee]]. Ondanks zijn eerste voornaam Johan wordt hij Carel genoemd; zijn broer had doopnaam Joannes en werd Jan genoemd.

Van zijn vaders kant zijn er veel winkeliers en koopmannen met oorsprong in Limburg die op de pagina [[Swertz,_Familie|Swertz, Familie]] beschreven worden. Van zijn moeders kant zijn er de families [[Armee,_Familie|Armee]], [[Cohu,_Familie|Cohu]] en [[Brieder_de,_Familie|de Brieder]]. Carel Swertz (1932), de derde zoon van zijn gelijknamige vader Carel Swertz, heeft aan deze pagina meegewerkt.

In 1925 trouwt Carel Swertz met Francina Maria Rumolda Johanna Verlinden, geboren in 1903 in Utrecht. Samen krijgen ze vijf kinderen:

{| class="wikitable"
|
# ''Joannes Carel Franciscus (Jan) Swertz'' (1926, Utrecht - 2004, Kinshasa/Congo), geestelijke en missionaris.
# ''Rumoldus Johannes Maria (Ruud) Swertz'' (1929, Utrecht - 2011, Oegstgeest), gehuwd met Elisabeth Maria Röst.
# ''Carel Franciscus Aloysius Swertz'' (1932, Utrecht - 2019, Bennekom), gehuwd met Adriana van Dam.
# ''Johanna Henriëtte Maria (Joke) Swertz'' (1936, Utrecht - 2025, Utrecht), ongehuwd.
# ''Andreas Johannes Jozef Maria (André) Swertz'' (1947, Utrecht - 2021, Utrecht), tweemaal gehuwd; 1) Marianne Jacoba van Wijchgel en 2) Anita Elsa Marjolein van Laere.
|}

[[File:verlinden geisha.jpeg|thumb|325px|left|Fransje Verlinden gekleed als Japanse geisha. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Carel Swertz overlijdt jong in 1962 in Utrecht, enkele jaren na zijn pensionering, op een leeftijd van 62 jaren. Zijn vrouw Francina Maria Rumolda Johanna overlijdt in 1972 in Utrecht op een leeftijd van 68 jaren.

== Fransje Verlinden ==

[[File:verlinden rapport.jpeg|thumb|150px|Rapport van Fransje Verlinden uit de negende klas, 1918/19. Se is de beste van de klas. privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Carel Swertz en zijn toekomstige echtgenote Fransje Verlinden leren elkaar tijdens een kerkelijke fancy fair kennen. Fransje is gekleed als Japanse [https://nl.wikipedia.org/wiki/Geisha geisha] en maakt een grote indruk op Carel. De ouderlijke woonhuizen liggen op enkele honderden meters van elkaar in het oudste gebied van de stad Utrecht, rondom het stadhuis.

Fransje blijkt een toegewijde leerlinge te zijn. Blijkens haar rapport uit de negende klas, november/januari 1918/19 krijgt zij voor vlijt een tien en is de beste van de klas; ze behaalt het hoogst mogelijke aantal punten: 154,5.

De ouders van Fransje Swertz-Verlinden waren Rumondus (Rum) Josephus Franciscus Maria Verlinden (8 september 1876, Utrecht - 3 maart 1965, Utrecht), en Anna Maria Hendrika van Rossum (28 juli 1870, Vianen - 18 april 1950, Utrecht). Fransje had één oudere zus.

==== Rum verhuist de keizer====

[[File:verlinden verhuis folder.jpg|thumb|777px|Folder van het verhuisbedrijf Firma F. Verlinden omstreeks 1924. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

[[File:Bundesarchiv_Bild_136-C0804,_Kaiser_Wilhelm_II._im_Exil.jpg|thumb|225px|Ex-keizer Wilhelm II poseert in burgerkleding in zijn verbanningsoord Doorn (september 1933). Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_136-C0804,_Kaiser_Wilhelm_II._im_Exil.jpg Wikimedia Commons].]]

Op 14 januari 1874 richt Fransjes grootvader J.F.C.A. Verlinden het verhuisbedrijf Verlinden op. Blijkens het adresboek 1883/1884 handelt het bedrijf onder de naam Fa F. Verlinden Utrecht-Zeist, expediteur binnen- en buitenland. Het krijgt al vroeg een telefoonaansluiting onder nr 247. De eerste verhuiswagen wordt in 1893 getrokken door paarden.

Op 1 oktober 1910 treedt de vader van Fransje, Rum genoemd, toe tot de firma. Hij maakt het bedrijf groter en gaat met zijn tijd mee. ln 1924 wordt de eerste automobiel-meubelwagen met aanhanger in gebruik genomen. Het bedrijf heeft in Utrecht een grote meubelopslagplaats aan het Merwedekanaal en elders een stalling voor wagens en paarden.

[[File:speld keizer wilhelm.JPG|thumb|275px|left|De gouden dasspeld in de vorm van een W die keizer Wilhelm II aan Rum schenkt. Privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Het is een gerenommeerd bedrijf; in 1919 verzorgt het de verhuizing van de inboedel van de uit Duitsland verdreven [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_II_van_Duitsland Duitse Keizer Wilhelm ll] naar zijn verblijf in Doorn. Daar handhaaft Wilhelm II zijn vorstelijke status. Hij schenkt Rum een grote gouden dasspeld in de vorm van een W. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Huis_Doorn "Huis Doorn"] is nu een museum met o.m. herinneringen aan -en meubilair van- de voormalige keizer.

Tijdens de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_Wereldoorlog TweedeWereldoorlog] smokkelt Rum een joods gezin in een verhuistransport naar Zwitserland. Het zit verstopt in een kleine ruimte tussen het meubilair.

Het gezin is zo dankbaar Nederland ontvlucht te zijn, dat het de vlucht in de publiciteit brengt. Het gevolg is dat Rum direct na terugkeer in Utrecht wordt gearresteerd. Hij wordt geruime tijd in Kamp Vught opgesloten en komt pas na een proces en betaling van een grote boete vrij.

==Carels politieloopbaan ==

[[File:carel swertz uniform.jpeg|thumb|375px|tekst, privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

Als jongen wordt Carel Swertz gegrepen door het politievak. ln zijn jeugd logeert hij nogal eens in Breda. Meestal is hij dan in het perceel nabij het huis van zijn gastgezin: het politiebureau, dat hem boeit. De sfeer van een levend vak maakt indruk op hem. Veel afwisseling, veel contact met mensen. De jongen wist wat hij wilde worden en hij werd het.

[[File:carel swertz penning v2.jpg|thumb|125px|left|De penning van Carel Swertz met opschrift ''Inspecteur van Politie der Gemeente Utrecht'', privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.]]

ln Breda wordt hij op 12 november 1917 aangesteld als volontair bij de Gemeentepolitie. Na zijn militaire dienst en het behalen van het diploma adjunct-inspecteur van politie treedt hij op 1 oktober 1921 in dienst bij de Gemeentepolitie Utrecht, zijn geboorte- en woonplaats.

Het hoofdbureau was toen aan de Ganzenmarkt gevestigd. Er was omstreeks 300 man personeel dat nog in twee ploegen - elk twaalf uur - werkte. De zondag was altijd een 24-urige werkdag, omdat men anders niet kon wisselen van dag- en nachtdienst. De adjunct-inspecteur kon zijn loopbaan beginnen in een drieploegenstelsel.

Carel Swertz doorloopt een mooie loopbaan. Enkele tussenliggende punten uit zijn carrière: 1929 werkzaam bij de recherche; verbonden aan de politieopleidingsschool voor politie te Utrecht; chef economische recherche; 1948 hoofdinspecteur van politie; 1952 chef staf van de geüniformeerde politie; 1958 na ziekte-afwezigheid hoofd administratieve politie en later toegevoegd aan de hoofdcommissaris, belast met speciale diensten.

In het politiecorps is hij zeer bemind. Daarin lijkt hij op zijn broer Jan, die in zijn ziekenhuispraktijk op handen werd gedragen. Bij de pensionering van Johan Carel Maria Swertz verschijnt een levensverhaal in het Utrechts Nieuwsblad (15 oktober 1959). Het artikel met de kop ''J. C. M. Swertz duikt in Utrechts verleden. Politieman gekenmerkt door opgewektheid en zin voor humor'' is te vinden op de pagina [[Swertz-Verlinden_Utrechts_Nieuwsblad|Swertz-Verlinden Utrechts Nieuwsblad]].

==Fotogalerij Carel Swertz==

<gallery>

image:1948 05-07-1948 benoeming JCM.jpg|Artikel van 5 juli 1948 uit het Utrechts Dagblad. J C.M. Swertz wordt benoemd tot hoofdinspecteur.

Image:priester jan swertz borrel.jpeg|Priesterwijding in 1952 van Jan Swertz, zoon van Carel Swertz. vlnr Ruud Swertz (1929), [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]] (1928), broeder of priester Nieuwenhuis, [[Feldhaus-Swertz|Liesbeth Swertz]] (1932), Carel Swertz (1932) en [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|Max de Haan]] (1920). Foto: privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.

image:verlinden katrien swertz.jpg|Fransje Swertz, geboren Verlinden (echtgenote Carel Swertz (1899)) met [[Swertz,_Katrien|Katrien Swertz]] (1928). Foto 1952, privé-archief C. F. A. Swertz, Bennekom.

</gallery>

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Gezin]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:31:47Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens ''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van de Spaanse koning, in dit geval de heersende monarch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_IV_van_Spanje Philips IV]. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Catherine van Tannerijen en Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat niet bekend is of Jan de Haen (1550) in Bornem geboren of overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:31:17Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens ''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van de Spaanse koning, in dit geval van de heersende monarch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_IV_van_Spanje Philips IV]. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Catherine van Tannerijen en Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat niet bekend is of Jan de Haen (1550) in Bornem geboren of overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:30:44Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens ''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van de Spaanse koning, in dit geval van de heersende monarch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_IV_van_Spanje|Philips IV]. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Catherine van Tannerijen en Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat niet bekend is of Jan de Haen (1550) in Bornem geboren of overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:24:08Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens ''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Catherine van Tannerijen en Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat niet bekend is of Jan de Haen (1550) in Bornem geboren of overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:22:01Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens ''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:21:39Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais tevens
''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:21:08Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden is het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais en''commissaris ord[inai]re van de monsteringhe van de volcke van orloghe van sijne ma[jestey]t'', oftewel commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:16:36Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar afstamming wordt op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:15:07Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots worden op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T17:14:33Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots worden op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:17:12Z

Thomas: /* Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) */

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:

{| class="wikitable"
|
# Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524), ook voorkomend onder de naam Jean de la Tannerie.
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye.
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', zoon van Jan van Tannerie de Jonge, geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catherine van Tannerijen, ook voorkomend onder de namen Catlijne Van Tallerye of Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:15:57Z

Thomas: /* Jan van Tannerie de Oude */

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:

{| class="wikitable"
|
# Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524), ook voorkomend onder de naam Jean de la Tannerie.
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye.
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catherine van Tannerijen, ook voorkomend onder de namen Catlijne Van Tallerye of Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:15:34Z

Thomas:

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:

{| class="wikitable"
|
# Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524), ook voorkomend onder de naam Jean de la Tannerie, getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catherine van Tannerijen, ook voorkomend onder de namen Catlijne Van Tallerye of Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:12:39Z

Thomas:

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:

{| class="wikitable"
|
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catherine van Tannerijen, ook voorkomend onder de namen Catlijne Van Tallerye of Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:09:54Z

Thomas: /* Jan van Tannerie de Oude */

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:

{| class="wikitable"
|
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catlijne Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:09:15Z

Thomas: /* Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) */

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

{| class="wikitable"
|
# '''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:

{| class="wikitable"
|
# Catlijne Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)
|}

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:08:41Z

Thomas:

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

{| class="wikitable"
|
# '''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
|}
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:
# Catlijne Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T08:08:22Z

Thomas:

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

{| class="wikitable"
|
# '''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.
|}

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:
# Catlijne Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T08:06:14Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots worden op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op een aantal beemden (vochtige weidegronden) uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T07:56:19Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots worden op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Naar zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op ''vijff daghwanden'' land of weidegrond uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' land of weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Tannerijen van, Familie

2024-09-13T07:55:32Z

Thomas: /* Jan van Tannerie de Oude */

Deze pagina beschrijft de voorouders van '''Catherine van Tannerijen''', echtgenote van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550)]]. De naam Tannerijen komt in veel spellingsvarianten voor; Tanerie, Tanerien, Tanary, Tanneryen, Tannerie, Tennerye, en Tallereye.

== Jan van Tannerie de Oude ==

'''Jan van Tannerie de Oude''' is een nazaat van de beroemde rechtsgeleerde Willem van der Tanneryen, in 1456 deken van Antwerpen. Hij was gehuwd met '''Claire van Lyere''', met wie hij twee kinderen had:
# Jean de la Tannerie de Jonge , getrouwd met ???
# Théodorica (Dierixken) de la Tannerie, gehuwd met Antoine van Roye / Anthonis van Roye
Jan van Tannerie overlijdt in Bornem, het huidige Bornhem.

== Jan van Tannerie de Jonge (ca. 1524) ==

'''Jan van Tannerie de Jonge''', geboren ca. 1524, is een tijdlang Meier van de Voogdij van Hingene. Kinderen:
# Catlijne Van Tallerye, gehuwd met Jan de Haen (1550)

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T07:47:12Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots worden op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]] beschreven.

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Over zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op ''vijff daghwanden'' land of weidegrond uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' land of weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T07:46:51Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Haar roots staan op de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]]

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Over zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op ''vijff daghwanden'' land of weidegrond uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' land of weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]

Haan de, Familie

2024-09-13T07:46:13Z

Thomas: /* Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) */

[[file:Portret_jebke_wildenberg langwerpig v3.jpg|thumb|475px|[[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]], geboren in 1821, ook wel ''Cas IV'' genoemd; de vierde opeenvolgende eerstgeboren zoon met die naam. Na hem zullen nog zes generaties ''Cas de Haan'' volgen. Deze pagina beschrijft alleen de vroegste generaties de Haan tot en met deze Jebke. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| class="wikitable" style="float:right; style= "text-align: center"
|colspan="2"|'''Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe'''
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Swertz|''De Haan-Swertz'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Waterreus|''De Haan-Waterreus'']]
|-
|colspan="2"|[[Haan_de-Peeters|''De Haan-Peeters'']]
|-
|[[Haan_de,_Familie|de Haan]]
|[[Peeters,_Familie|Peeters]]
|}

Deze pagina beschrijft de voorouders van [[Haan_de-Swertz#Max_de_Haan|'''Marcus Jacobus Caspar Maria (Max) de Haan''']] (1920) tot en met zijn overgrootvader [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821).

De achternaam komt in vroege archieven voor als ''de Haen, de Haene, d'Haene, d'Haen'' en ''de Hane''. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw, rond de geboorte van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]] (1776), wordt de achternaam ''de Haan'' consequent gebruikt.

Deze pagina is grotendeels gebaseerd op het speurwerk naar de voorvaders van de Hanen, verricht door en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], vijfde kind van [[Haan_de-Waterreus#Caspar_VI_de_Haan_.281889.29|Cas VI de Haan]] (1889).

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1550) ==

[[File:bornhem kaart uitsnede v2.jpg|thumb|475px|Kaart van Vlaanderen van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_de_Wit Frederik de Wit] uit 1680. Bornhem Baron is uitgesneden. Stroomopwaarts ligt Dendermonde, stroomafwaarts Antwerpen.]]

[[File:bornhem kaart 1664.jpeg|thumb|475px|Landkaart van Bornhem uit 1664. De kaart is een halve slag gedraaid; de Schelde stroomde destijds aan de noordzijde van het stadje. Onderschrift: ''Castellaniae Siue Baronat. Bornhemii Accurata delineatio'' (Scheepvaartmuseum Amsterdam).]]

'''Joannes (Jan) de Haen''' is geboren rond 1550 in Bornhem, tegenwoordig [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bornem Bornem] in België. Bornem ligt aan de Oude Schelde, een arm van de Schelde, ten zuidwesten van Antwerpen (ca. 20 km) in de streek die [https://nl.wikipedia.org/wiki/Klein-Brabant_(Belgi%C3%AB) Klein Brabant] genoemd wordt. Het enige dat bekend is over hem is dat hij vòòr 1631 is overleden en dat zijn vrouw '''Catherine van Tannerijen''' hem overleeft.
Zie verder de pagina over de [[Tannerijen van, Familie|Familie van Tannerijen]]

Jan de Haen is lang het sluitstuk geweest van het genealogisch onderzoek van Mr. A.L.G.M. van Agt en [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] uit 1976 waarop de huidige stamboom is gebaseerd . Over zijn geboorte, huwelijk en overlijden was het slechts gissen. In 2024 speurt Jos' zoon en nazaat Hugo de Haan verder en stuit op nieuwe informatie.

Een notariële akte van 14 juni 1631 (Kasteelarchief Bornem) beschrijft de overdracht van grond uit de erfenis van wijlen juffrouw Catherine van Tannerijen. De comparerende wettelijke erfgenamen zijn:
# Jan de Haene.
# Marie de Haen en haar man Godevaert van Conincxloo.
# Elisabeth de Haen en haar echtgenoot Joos Gordebeke.
Jan de Haene treedt mede op als vertegenwoordiger van de drie 'achtergelaten wezen', dochters van zijn overleden andere zus Anna de Haen. Ze heten Cecilia en Elisabeth van den Broeke, en Tanneken van de Vijver, dochter van Pieter van de Vijver. Anna de Haen is blijkbaar tweemaal getrouwd geweest.

De voor de hand liggende conclusie is dat Catherine van Tannerijen getrouwd was met Jan de Haen; al zijn kinderen zijn immers wettige erfgenamen van Catherine. Dit wordt bevestigd door een andere akte (8 oktober 1631) die als titel draagt: ''Akte van overdracht van grond in de Mieghembemden in Bornem door de erfgenamen van Catherine van Tannerijen (De Haen) aan Elisabeth Boet, echtgenote van Peter Delafaille''. Ook wordt Catharina vermeld (met achternaam De Haen, Tennerye of Tenneyere) als getuige en meter bij drie doopplechtigheden binnen de familie.

De akte beschrijft verder het volledig en wettelijk afstand doen van het recht van de erfgenemane op ''vijff daghwanden'' land of weidegrond uit Catherine’s erfenis ten gunste van ene vrouwe Elisabeth Boot, getrouwd met Peeter de la Faille, ridder en heer van Tiernais, commissaris-ordinaris van de legerinspectie van de troepen van Zijne Majesteit. De ''vijff daghwanden'' land of weidegrond (ca. 6 voetbalvelden) zijn gelegen in de Mighemse beemden, grenzend in het noorden en westen aan de heer de la Faille, in het zuiden aan de erfgenamen van Peeter de Jonge, en in het oosten aan Gillis Boeykens. De comparanten beloven de eigendommen te vrijwaren en te beschermen tegen alle toekomstige aanspraken en lasten.

De nieuwe eigenaars van de stukken grond, Catharina Boot en echtgenoot Peter della Faille, komen uit een familie van welgestelde Antwerpse kooplui. Gronden opkopen op het platteland was voor deze families een vorm van investeren. Er is duidelijk een band met Jan de Haen en Catherine van Tannerijen, maar of deze ook familiaal is, blijft vooralsnog giswerk.

We weten nu ook dat Jan de Haene vòòr 1631 overleden is. Verder teruggaan is een lastige klus omdat Jan de Haen (1550) in Bornem geboren noch overleden is. Dit ondanks zijn verschijnen in parochieregisters als peter in 1613 en 1615 bij de doop van zijn kleinkinderen. Is hij ergens anders gestorven of misschien vermist? Verdrinken en elders aanspoelen begraven worden kwam wel vaker voor langs de rivieren.

Geboortejaartallen van zijn kinderen ontbreken en er zijn mogelijk meer zonen dan Joannes. Hij zal daarvan wel de oudste geweest zijn; het was gebruikelijk om de eerstgeboren zoon naar de vader of grootvader te noemen.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|'''''Joannes (Jan) de Haen''''']] (ca. 1586 - 1668), huwt Catharina Cauwenberg.
# ''Anna de Haen'', huwt in 1624 Petrus van de Vijvere te Bornem.
# ''Maria de Haen'', huwt in 1625 Godefridus van Conninxloo te Bornem. Getuigen zijn Joannes de Haen en Petrus van de Vijvere.
# ''Catharina de Haen'', mogelijk ''Elisabeth de Haen'', gehuwd met Joos Gordebeke.
|}

== Joannes (Jan) de Haen (ca. 1586) ==

[[File:Kasteel Bornem 1641 v2.jpg|thumb|left|450px|Joannes de Haen (geboren ca. 1585/1586) wordt in 1619 benoemd tot onderbaljuw van Bornhem. Zijn baas, Pedro Coloma, resideert in het kasteel van Bornem, hier afgebeeld rond de tijd dat Joannes er werkte (Flandria Illustrata, 1641).]]

[[File:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde.JPG|left|thumb|450px|left|Het kasteel van Bornem bestaat nog, maar is in neogotische stijl herbouwd. Bron: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Wikimedia Commons].]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1550.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren rond 1586 in Bornem, bij Antwerpen in België. In 1611 huwt hij de drie jaar jongere '''Catharina Cauwenberg''', ook van Cauenberghe genoemd. Zij is geboren in 1589 in Bornhem.

Ze vormen een kroostrijk gezin. Van de 12 kinderen overlijden er 4 op vroege leeftijd, onder anderen het eerste kind ''Joannes'', naar zijn vader genoemd, ''Catharina'' (1616) die maar 2 weken oud wordt, en ''Franciscus'' (1617) die 3 jaar oud wordt. Twee kinderen na hen krijgen dezelfde namen. De kinderen die wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# ''Anna de Haen'' (1615), huwt 1652 Philippus Verschuren.
# ''Margaretha de Haen'' (1620), huwt Ivo Geraerts.
# ''Maria de Haen'' (1622).
# [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|'''''Gaspar de Haen''''']] (1624- 1677), huwt Catharina Adriaenssens in 1648, Antwerpen.
# ''Judoca de Haen'' (1626).
# ''Eduardus de Haen'' (1629 -1650).
# ''Petrus de Haen'' (1631- 1719), onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem zoals zijn vader. In 1708 huwt hij Elisabeth Van Laere.
# ''Catharina de Haen'' (1634), huwt Joannes Philippus Luycx.
# ''Franciscus de Haen'' (1636).
|}

Joannes (Jan) de Haen overlijdt in Bornhem in 1668 op een leeftijd van 82 jaar. Zijn vrouw Catharina overlijdt in 1671 in Bornhem, ook 82 jaar oud. Het is opvallend dat Joannes en zijn vrouw Catharina zo'n hoge leeftijd bereiken; de levensverwachting voor mensen die de volwassenheid bereikten lag een stuk onder de 60 jaar.

==== Onderbaljuw en Dijkgraaf ====

Joannes wordt als ca. 33-jarige in 1619 door Pedro Coloma benoemd tot onderbaljuw van Bornhem.

Een [https://nl.wikipedia.org/wiki/Baljuw baljuw] is de rechtstreekse vertegenwoordiger van een vorst, vaak belast met de rechtspraak en belastingen. Deze vorst, ''Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla'', is een Spaanse edelman geboren in 1556 in Nájera/Rioja. Hij is tijdens de Spaanse bezetting met de Hertog van Parma naar de Nederlanden gekomen. Parma's eigenlijk naam is [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexander_Farnese Alexander Farnese].

[[File:Pedro Coloma2.jpg|275px|thumb|Een in 1998 onthuld beeld van Don Pedro Coloma in Bornem van beeldhouwer Henri Lannoye. De Spaanse edelman is uitgebeeld in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kubisme kubistische] stijl. Foto/afbeelding: [http://www.standbeelden.be/standbeeld/581 Standbeelden.be].]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
Coloma verkrijgt in 1587 tijdens de Geuzenoorlogen het leeggeplunderde en vervallen [https://nl.wikipedia.org/wiki/Kasteel_Marnix_de_Sainte-Aldegonde Kasteel Marnix de Sainte-Aldegonde] en het land Bornem. Hij herbouwt het kasteel en resideert er tot zijn dood in 1621. Pedro Coloma gaat de geschiedenis in als
: ''baron van de casselerij en de landen van Bornhem, burggraaf van Dourlans, heer van Bouadilla, Bretel, Terna, Alesnes, Seroulx en Moriensart''.
Hij is begraven in de St. Leodegariuskerk in Bornem. Zijn praalgraf bevindt zich in een zijnis van de crypte.

Het kasteel van Bornem, zoals het tegenwoordig bekend staat, is een massief aandoend kasteel dat dubbel omgracht is en in neogotische stijl herbouwd.

Het beschikt over een rijke verzameling kunstschatten met schilderijen-portretten van o.a. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Keizer_Karel_V keizer Karel V] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Filips_II_van_Spanje koning Filips II van Spanje], gravures van [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Bruegel_de_Oude Pieter Breughel de Oude], meubelen, kantwerk en Chinees porselein. Het kasteel wordt in 2015 nog bewoond door een nazaat van vroege bezitters; Graaf John de Marnix de Sainte Aldegonde.
|}

[[File:Bornem_kerk_graf_Coloma.JPG|225px|thumb|left|Het graf van Don Pedro Coloma in de St. Leodegariuskerk in Bornem.]]

[[File:kleding zestiende eeuw.jpg|thumb|275px|Jan de Haen was mogelijk zo uitgedost als onderbaljuw en dijkgraaf. Voorbeeld van kleding van gegoede burgerij begin zeventiende eeuw.]]

De baron Coloma benoemt op 14 januari 1619 ''Jan de Hane'' tot onderbaljuw van Bornhem na overweging van de goede indruk die hij heeft van zijn rechtschapenheid, trouw en bekwaamheden, aldus het charter dat daarvan bewaard is gebleven in de Franse taal.

Joannes de Haen werkt jarenlang samen met zijn zwager Petrus de Vijvere, Griffier en later hoogbaljuw. Het archief van het kasteel van Bornhem bevat een eigenhandig door Joannes de Haen getekende eedsaflegging bij zijn ambtsaanvaarding.

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: Origineel:
: ''Je soubsigné, Jan de Haene, jure sur le signe de la croix, de deservir l'office de soubs Balliu de Bornhem, avecque toutte fidelité procurant en tout faire le service du seigneur selon que au dict office appartient et tenant touiours la bonne correspondence nécessaire avecque le haud Bally. Ainsi dieu me aysde et tout ces saincts.
|
: Vertaling:
: ''Ik, ondergetekende, Jan de Haene, zweer op het kruisbeeld, het ambt van onderbaljuw van Bornhem te zullen bekleden met alle getrouwheid, er voor zorgend in alles mijn Heer te dienen zoals dat in dit ambt behoort en hierbij altijd het noodzakelijk overleg te plegen met de hoogbaljuw. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.
|}

In 1633 wordt Joannes de Haen door baron Pedro (Peeter) Coloma benoemd tot kapitein van de Baronie en de heerlijkheid Bornhem. Onder de aanstelling staat een eigenhandig geschreven verklaring van Jan:

[[File:proces coloma peeter de haen.jpg|thumb|225px|left|Archiefstuk over een proces tussen Peeter de Haen en Charles Joseph Coloma over een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''lck onderscreven kenne ontfangen te hebben de origineele deser ende dienvolgende gedaen den behoorlijcken eedt. Des t'oirconden dese onderteekent Jan de Haen.
|}

Joannes de Haen noemt zich ook ''Jan de Haen, dijckgrave alhier'', een functie die hij vanaf 1619 uitoefent, en in totaal 14 jaar lang blijft bekleden.

ln 1648 blijken er moeilijkheden gerezen te zijn bij het leenhof van Bornhem. In een charter van 1 april van dat jaar lezen we, dat de heer van Bornhem ''Jan de Haen, dijkgrave ende dienende leenman in onsen hove alhier'' geauthoriseerd en aangesteld heeft...

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) omme bij provisie ende gedurende de proceduren, geintendeert bij den procureur generael van Vlaenderen ten laste van Pauwel Adriaenssens, onsen stadhouder, op pretext dat hij saude sijn geboren in Brabant, te bannen de vierschare van denselven hove, ontfangen eeden van feauteyschap ende doen de manissen ter erfenissen ende belastingen die occureren sullen, hem daertoe gevende volle macht ende authoriteyt voor soo lanck het ons believen sal. Gebieden daerom ende bevelen aen onse leenmannen ende alle andere die het aengaen mach, hun daernaer te reguleren.
|}

Jan was toen 62 jaar en werd kennelijk zeer gewaardeerd door de baron en heer van Bornhem, die hem zulk een vertrouwenspositie gaf.

Zijn zoon Petrus de Haen (1631) volgt hem op als onderbaljuw en dijkgraaf van Bornhem. De facebookpagina van [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=884181365003345&id=723382711083212 Het Archief en Erfgoed Bornem] publiceert een document van eind 17e eeuw over een proces tussen Charles Joseph Coloma, achterkleinzoon van Don Pedro Coloma, Señor de Bobadilla, en Peeter de Haen in verband met een geschil over de pacht van polders en schorlanden in het Spierenbroek.

== Gaspar de Haen (1624) ==

[[File:Antwerpen,_Sint-Jacobskerk v2.jpg|thumb|375px|De ''Sint-Jacob'', de kerk waar Gaspar de Haen huwt in 1648 met ''joffer'' Catharina Adriaenssens is nog steeds de Antwerpse startplaats voor pelgrims op weg naar Santiago de Compostela. De laatgotische kerk bezit een grootse kunstcollectie met namen als Jordaens, Rubens, Van Balen en de grafkapel van Peter Paul Rubens. Bron: Wikipedia.]]

'''Gaspar de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_.28Jan.29_de_Haen_.28ca._1586.29|Joannes (Jan) de Haen]], is geboren in 1624 in Bornhem.

Gaspar de Haen huwt in 1648 op 24-jarige leeftijd met ''joffer'' '''Catharina Adriaenssens''' in Antwerpen. Vermoedelijk is zij een dochter van Pauwel Adriaenssens, in die tijd stadhouder van Antwerpen. De huwelijksplechtigheid vindt plaats op 24 mei 1648 in de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Jacobskerk_(Antwerpen) St.-Jacobuskerk] te Antwerpen.

Gaspar en Catharina moeten zich rond of voor hun huwelijk gevestigd hebben in Antwerpen; hun kinderen zijn daar geboren. Ze hebben een vruchtbaar huwelijk. Van hun elf kinderen wordt de oudste zoon wederom Joannes genoemd naar zijn grootvader.

Vaststaat dat alle kinderen in Antwerpen geboren zijn. Acht daarvan worden gedoopt in de zuidparochie van de Onze-Lieve-Vrouw-kerk, beter bekend als de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]. De jongste drie worden in de kerk van Sint Joris gedoopt. Een aantal daarvan overlijdt vroeg, in ieder geval ''Vincentius'' (voor zijn 25e) ''Maria'' (ca. 17 jaar) en ''Clara'' (voor haar 15e jaar).

[[File:onze-lieve-vrouwekerk.jpg|thumb|left|400px|De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Onze-Lieve-Vrouwekathedraal_(Antwerpen) Onze-Lieve-Vrouwekathedraal] en omgeving in Antwerpen. Acht van de 11 kinderen van Gaspar de Haen worden in de zuidparochie gedoopt. Kaart van Virgilius Bononiensis uit 1565 Antwerpen, Museum Plantin-Moretus.]]

De kinderen die hun jeugd wel overleven:

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|'''''Joannes de Haen''''']] (1649 - 1710), huwt Ida van Rijsinge.
# ''Franciscus de Haen'' (1650), ''coopman binnen de stadt Antwerpen'', mogelijk gehuwd met Philippina Fraes.
# ''Vincentius de Haen'' (1653), mogelijk vroeg gestorven vóór 1678.
# ''Gaspar de Haen'' (1654 - 1711), ongehuwd.
# ''Balthasar de Haen'' (1656). Vertrokken naar Rotterdam, mogelijk gehuwd met Anna Catharina Despotin.
# ''Melchior de Haen'' (1657 - vóór 1688).
# ''Johanna Catharina de Haen'' (1659 - vóór 1711), huwt Jhr. Petrus Dorchi in Antwerpen.
# ''Maria de Haen'' (1661 - 1678).
# ''Clara de Haen'' (1663 - vóór 1678).
# ''Jacobus de Haen'' (1666 - na 1711).
# ''Antonius de Haen'' 1667 -na 1711).
|}

Het is niet achterhaald wat Gaspar in de 54 jaar van zijn leven heeft gedaan om aan de kost te komen. Hij volgt zijn vader Joannes niet op als onderbaljuw, kapitein of dijkgraaf van de heerlijkheid Bornhem. Deze functies bekleedt zijn oudere broer Petrus.

Zijn zoon Franciscus de Haen (1650), ook Francisco de Haen genoemd, staat in de archieven als ''coopman binnen de stadt Antwerpen''. Dit is mogelijk de Franciscus de Haen die Philippina Fraes huwt in 1684 in Antwerpen.

Van zoon Gaspar de Haen (1654) is bekend dat hij bij zijn overlijden zijn neven en nichten elk een zesde deel van zijn nalatenschap nalaat, bestaande uit de opbrengst van het huis ''De Witte Tente'' aan de Boecxsteeg te Antwerpen.

Gaspar de Haen overlijdt in 1677. In een acte van 5 april 1678 worden zijn dan nog levende kinderen genoemd:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''alle ses Jaspars kinderen wijlen, daer moeder aff is Juffrouwe Catharina Adriaenssens''.
|}

==== Caspar, één van de drie wijzen ====

[[File:caspar de wijze.jpg|thumb|450px|De drie wijzen brengen Maria en Christus kostbare geschenken. Links Caspar de Afrikaanse koning, en rechts Melchior met wierook en mirre. In de meeste overleveringen is Bathasar echter de Afrikaanse koning. Detail uit De aanbidding van de Wijzen van Hendrik ter Brugghen (1619).]]

Gaspar de Haens doopnaam bij geboorte is Gasparus, in de omgang ''Gaspar''. Binnen de familie gebruikte afgeleide namen zijn ''Caspar, Casper, Cas'' maar ook ''Jaspar en Jasper''. Buiten de familie bestaan meer varianten, zoals ''Gaspard, Jaspaert'' en ''Gasparin''.

Met die naam zet men de toon voor een serie opeenvolgende ''Caspars de Haan''. Het is pas vanaf zijn kleinzoon [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]] (1688) dat de naam consequent wordt doorgegeven aan iedere eerstgeboren zoon.

Twee broers van Gaspar heten Balthasar en Melchior, een duidelijke verwijzing naar de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Driekoningen drie wijzen]. Met zoveel kinderen kon men met die namen wellicht weer een paar jaartjes uit de voeten. Ook een andere voorvader, [[Baerle_van,_Familie#Lambertus_van_Baerle_.28ca._1506.29|Lambertus van Baerle]] (ca. 1506), geeft drie kinderen van hem die namen mee.

[[File:Crisa_Aureia.tif - Version 2.jpg|thumb|275px|left|''Aurea Cersonese'', het gouden schiereiland bij Java in de Indische Oceaan. Vermeend thuisland van koning Caspar (kaart van Andreas Walsperger)]]

In de bijbel zijn Caspar, Melchior en Balthasar de gelatiniseerde Perzische namen van drie wijzen uit het oosten die een opgaande ster zagen en daarop de koning der Joden gingen zoeken.

Ze kwamen in Bethlehem aan en vonden daar Jezus, de pasgeboren koning der joden. Ze zouden respectievelijk 20, 40 en 60 jaar oud zijn geweest; getallen die de levenstijdperken van de volwassene symboliseren. In veel landen wordt deze gebeurtenis als ''Driekoningen'' op 6 januari gevierd.

Over de herkomst van koning Caspar doen verschillende theorieën de ronde. De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_(heilige) Caspar (heilige)] zou een Afrikaanse koning zijn. [https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Caspar Saint Caspar] kwam uit India of bij Indonesië. Ook de betekenis en herkomst van de naam is onduidelijk, mogelijk afgeleid van het Perzische ''kandschwar'', oftewel schatbewaarder.

== Joannes de Haen (1649) ==

[[File:Eindhoven Hogenberg.jpg|thumb|425px|Joannes de Haen is de eerste Haan die zich in Eindhoven vestigt in de 1670-er jaren. Uitsnede van een prent van Eindhoven uit 1583 van Frans Hogenberg, met een voorloper van de huidige Catharinakerk midden-links. .]]

'''Joannes (Jan) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gaspar_de_Haen_.281624.29|Gaspar de Haen]] is geboren in 1649 in Antwerpen en gedoopt in de parochie Onze Lieve Vrouwe Zuid. Hij huwt op 35-jarige leeftijd (1684) '''Ida van Rijsinge''' in Antwerpen. Ida is dochter van van Christiaen Rijsinge, een welvarende koopman en Schepen van Gestel, en Elisabeth van den Broecke.

Door hiaten in de Eindhovense doopboeken zijn van Joannes en Ida slechts vier gedoopte kinderen bekend. Allen zijn in Eindhoven geboren en in de St.-Catharinakerk gedoopt.

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haen'' (1685), huwt Amandus van Mierlo.
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|'''''Gasparus (Jasper I) de Haen''''']] (1688 - 1736), verwekt bij Johanna Cornelia Tournoy één kind, de stamhouder.
# ''Elisabeth de Haen'' (1693 -ca. 1720); ze wordt maar 27 jaar oud.
# ''Christianus Melchior de Haen'' (1695 - 1751), kapelaan te Woensel en later pastoor in St.-Michielsgestel.
|}

Joannes overlijdt in 1710 op 61-jarige leeftijd in Eindhoven, zijn vrouw Ida van Rijsinge 31 jaar later (1741).

[[File:leuven.jpg|thumb|777px|center|Gezicht op Leuven, de stad waar Jan de Haen in 1668 medicijnen gaat studeren (Harrewijn, 1708).]]

[[File:kaart Eindhoven 1655.jpg|thumb|left|350px|als Jan de Haen zich vestigt in Eindhoven, telt het amper duizend inwoners net zoals Helmont (later Helmond). Kaart uit 1655 van Frederik de Wit.]]

Voordat Joannes de Haen zich in Eindhoven vestigt gaat hij op 19-jarige leeftijd (1668) medicijnen studeren aan de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leuven_(1425-1797) Universiteit van Leuven], destijds alleen weggelegd voor gegoede burgerzonen. Het Matricule de l'université de Louvain meldt daarover:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Joannes de Haen Antverpiensis, minorennis 9 julii 1668''.
|}

==== Bekwame dokter die op de centjes let====

[[File:docter luyken v2.jpg|thumb|375px|Jan de Haen is de enige docter tussen de vroege Hanen. Prent van een dokter uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Vanaf 1675 duikt dokter Jan de Haen voor het eerst op in de Eindhovense archieven. Hij zal dan al enige tijd een artsenpraktijk hebben.
Uit archiefstukken blijkt dat dokter Jan de Haen een bekwame arts is, die tot in de verre omtrek van Eindhoven bij zieken geroepen wordt. Hij behandelt in het dorp Liempde patiënten, in die tijd een dagreis gaans van Eindhoven.

Zijn artsenpraktijk is gevestigd in de Rechtestraat in Eindhoven tot 1686, naast huize ''de Clock''. In 1686 verhuist hij met gezin naar ''aghter de kerck'', de latere Kerkstraat. In deze straat zullen bijna 3 eeuwen lang generaties Hanen wonen.

De persoon van Jan de Haen is omgeven door financiële wederwaardigheden. Het is onduidelijk of hij terecht voor zijn ''centen'' opkomt, schraperig aangelegd is, of beide:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Hij spant in 1675 een procedure aan tegen een zekere Michiel van der Meyden, inwoner van Eindhoven. Hij eist ƒ 6,- voor de behandeling van een ziekte waardoor ''Hy - met Godts hulpe - tot syne gesondheyt gecomen is''. Jan de Haen wint dit proces.
* Jan de Haen procedeert tegen ene Andries van Litsenborg uit Liempde om het honorarium voor zijn visite te innen.
* Hij is betrokken bij een zaak tegen zijn oom Pieter de Haen, dijkgraaf te Bornhem, waarvoor hij Adrianus van Rijsingen, een andere oom, machtigt om hem te vertegenwoordigen.
* Het aanbod om ''stadsdocter'' te worden ketst af wegens onvoldoende beloning, zie de paragraaf [[Haan_de,_Familie#Seer_bedroefde_sieckte_van_roode_loop|Seer bedroefde sieckte van roode loop]].
|}

==== Seer bedroefde sieckte van roode loop ====

[[File:roode loop.jpg|thumb|350px|left|In de zeventiende eeuw was ''Roode Loop'' of ''Root Melisoen'' een onverklaarbare en geheimzinnige ziekte, zoals cholera en de pest. De mensen krijgen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting kleurt rood van het bloed, vandaar de naam ''Roode Loop''. Als de ziekte Eindhoven teistert vraagt het radeloze Eindhovense bestuur aan Jan de Haen om ''stadtsdocter'' te worden. De zaak ketst af op looneisen van Jan de Haen.]]

Eindhoven wordt rond 1676 geteisterd door een zeer besmettelijke ziekte; de notulen van een vergadering van het stadsbestuur:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Alsoo dese stadt seer is geïnfecteerd ende besmet door de seer bedroefde sieckte van roode loop en root melisoen. Waer van vele mensen kome te sterven.
|}

Deze epidemie wordt veroorzaakt door een gebrek aan hygiëne in het stadje, het eten van bedorven voedsel of niet gekeurd vlees, de vervuiling van het water (de Dommel en de Gender) en de voortdurende armoede onder de bevolking. Eindhoven was, na vele rampen die het stadje troffen, verarmd.

In 1676 overweegt het stadsbestuur om een ''stadtsdocter'' aan te nemen om de armen en behoeftigen, die normaal geen medische hulp kunnen betalen, bij te staan in ''desen bedroeffde tijden''.

Dokter Jan de Haen verklaart zich daartoe bereid, op voorwaarde van een passende beloning van de stad. Het stadsbestuur wijst zijn eisen af.

==== Jan en het gilde St.-Sebastiaan ====

[[File:kapiteinsketen sebastiaangilde.jpg|thumb|375px|Kapiteinsketen van het Sint Sebastiaangilde in Eindhoven, waar Jan de Haen tot zijn dood lid van is. Oude versierselen zoals deze blijven gedragen worden als het gilde ''marcheert''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jan de Haen blijft tot zijn dood lid van het ''Ridderlijk Gilde St.-Sebastiaan''. Hij wordt lid op 35-jarige leeftijd (1684) als hij Ida van Rijsinge huwt. Hij moet dan zijn ''bruidegomsgeld'' van ƒ 5,- aan het gilde betalen.

Hoewel uit officiële stukken maar 4 kinderen van Jan de Haen bekend zijn, blijkt uit de administratie van het gilde dat het echtpaar in feite 6 kinderen heeft gehad. Voor twee overleden kinderen betaalt hij ieder ƒ 1,- en 5 stuivers voor het ''present zijn'' van het gilde bij de uitvaart. De bijdrage komt voor in zowel in 1692 als 1696, in welk laatst jaar vermeld wordt:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Item voor het afgestorven kint van den Heer docter Jan de Haen de somma van ƒ 1,- en 5 stuivers' (1696-1697).
|}

Vanwege zijn drukke praktijk bezoekt hij maar zelden de vergaderingen van het gilde. In het jaar van zijn overlijden (1710) volgt zijn zoon Jasper I hem op als gildelid.

== Gasparus (Jasper I) de Haen (1688) ==

[[File:Ostade View of Eindhoven from the Northeast.jpg|thumb|450px|left|De voorloper van de huidige St.-Catharinakerk te Eindhoven, waar Jasper I gedoopt is, gezien vanuit het noordoosten, tegenwoordig hoek Jan van Lieshoutstraat/Ten Hagestraat. Tekening van Isaac van Ostade (1621-1649) uit Paul Getty Museum, Malibu, Californië.]]

'''Gasparus (Jasper I) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Joannes_de_Haen_.281649.29|Joannes de Haen]] is geboren begin 1688 in Eindhoven. Zowel zijn geboortedatum als sterfdatum zijn niet exact bekend.

In 1725 verwekt de ongetrouwde ca. 38-jarige Jasper I bij zijn 12 jaar jongere buurvrouw '''Johanna Cornelia Tournoy''' een kind. Johanna is geboren in 1700 in Eindhoven, dochter van Josephus Ludovicus Tournoy en Christina de Lauw. Hun onwettige zoon, want buitenechtelijk geboren, wordt ook Jasper genoemd (verder Jasper II) en op 25 januari 1688 gedoopt in de St.-Catharinakerk te Eindhoven.

{| class="wikitable"
|
# [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|'''''Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen''''']] (1726 - 1799, beiden Eindhoven), huwt tweemaal: 1) Elisabeth Beijnen, 2) Petronella (Pieternel) Linsen
|}

De geschiedenis van deze tak van de Eindhovense familie de Haen zou met Jasper I beëindigd zijn als deze geen kind had verwekt: Alle andere kinderen uit het huwelijk van Jan de Haen en Ida van Rijsinge sterven namelijk zonder nageslacht. De oudste Catharina (1685) blijft kinderloos, Elisabeth (1693) sterft jong (27) en en de jongste Christiaan Melchior (1695) word priester.

Ook de achternaam ''De Haen'' zou verdwenen zijn als de familie Tournoy het onwettige kind geadopteerd zou hebben. Jasper I overlijdt op ca. 50-jarige leeftijd in 1737. In 1745 huwt Johanna Cornelia Tournoy alsnog, met ene Franciscus Maas. Zij overlijdt in 1756 in Eindhoven, als zij 55 jaar oud is.

==== Een zonderling figuur ====

[[File:Brabant 1645 Blaeu v2.jpg|thumb|475px|Zowel Jasper I als zijn moeder overlijden in Sint Michielsgestel bij hun broer respectievelijk zoon; pastoor Christiaan Melchior de Haen. Sint Michielsgestel ligt onder de rook van Den Bosch, linksboven op deze kaart van Brabant (Blaeu, 1645).]]

Jasper I moet een zonderlinge figuur geweest zijn. Hij blijft het grootste deel van zijn leven, met een tussenpoos van 1728 tot 1732, in het ouderlijk huis wonen, is nooit getrouwd geweest en heeft zijn ouderschap ook niet ''geëcht'' door een huwelijk met Johanna Tournoy, in die tijd een ''must''. Over zijn opleiding en beroep is niets bekend, wat erop kan duiden dat hij onderhouden werd door zijn moeder met het geld van zijn vader.

Na de geboorte van zijn onechtelijke zoon verlaat Jasper I het ouderlijk huis. Zoon Jasper II wordt opgenomen in het gezin van Josephus Tournoy, vader van Johanna Cornelia. Jasper I blijkt in 1732 weer bij zijn moeder in te wonen maar vertrekt vlak voor zijn dood naar zijn broer Christiaan Melchior de Haen, pastoor in St.-Michielsgestel. Jasper I overlijdt daar op ca. 50-jarige leeftijd in 1737.

[[File:kruisboogschutter.png|thumb|left|400px|Jasper I schiet zichzelf In 1724 tot koning van het schuttersgilde Sint Sebastiaan, mogelijk zijn enige prestatie van betekenis in zijn leven. Veel gilden kennen koningschietfeesten waarbij de beste schutter zich voor een jaar koning mag noemen. ]]

De relatie tussen Jasper I en zijn moeder is in zijn laatste levensjaren verslechterd, mogelijk al eerder; Ida van Rijsinge onterft Jasper I vrijwel geheel blijkens haar testament uit 1735. Jasper I zat vermoedelijk ook op zwart zaad, gezien het feit dat zijn moeder bij zijn overlijden notarieel afstand neemt van zijn nalatenschap, vrijwel altijd het geval als deze uit schulden bestaat. Zowel zijn moeder als de verwekster van zijn kind overleven hem.

==== Het gilde; zijn enige toeverlaat? ====

Jaspers enige bekende prestatie van formaat tijdens zijn leven is als gildebroeder. In 1724 wordt hij gekozen tot deken van het St.-Sebastiaangilde en schiet zichzelf tot Koning van dit schuttersgilde. Hij is een trouw bezoeker van de gildevergaderingen, meer dan zijn vader.

Zijn moeder Ida van Rijsinge blijft al die tijd de betalingen aan het gilde verrichten voor haar zoon totdat deze ca. 40 jaar oud. Op dat moment zal de onmin tussen beiden vermoedelijk erg hoog zijn opgelopen als gevolg van de geboorte van zijn onwettig kind. Jasper I blijft overigens voorkomen in het gildearchief tot 1735, ca. twee jaar voor zijn dood.

== Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen (1726) ==

'''Gasparus Tournoij (Jasper II, twee) de Haen''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_.28Jasper_I.29_de_Haen_.281688.29|Gasparus (Jasper I) de Haen]]. Jasper II is geboren in 1726 in Eindhoven. Hij is tweemaal gehuwd geweest. Het eerste huwelijk met Elisabeth Beijnen in 1749 in Eindhoven brengt geen kinderen voort. Elisabeth is dochter van een schoenmaker uit Den Haag.

Nadat Elisabeth vroeg overlijdt (1765) huwt hij '''Petronella (Pieternel) Linsen''', ook gespeld als Lenssen, in Eindhoven. Pieternel is geboren in 1733 in Maastricht, dochter van Henricus Linsen en Maria Catharina Laval. Hun kinderen zijn:
{| class="wikitable"
|
# ''Joanna Catharina de Haen'' (1766 - 1842), huwt Thomas Maes in 1801.
# ''Anna Elisabetha de Haen'' (1768), huwt Nicolaas Custers.
# ''Ida de Haen'' (1773 - 1803), huwt Franciscus Antonius van Rooij (Roy) in 1798
# [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|'''''Gasparis (Caspar III) de Haan''''']] (1776 - 1845)
|}

Jasper II sterft op 28 december 1799, kort voor de eeuwwisseling, bijna 74 jaar oud. Hij is begraven op het kerkhof aan de St.-Catharinakerk. Zijn tweede vrouw Pieternel Linsen overlijdt in 1809 in Eindhoven op een leeftijd van 75 jaren.

==== Opgegroeid bij de Tournoys ====

[[File:filius illegitimus v2.jpg|thumb|450px|Jasper II is een ''filius illegitimus'', een onwettige zoon want buitenechtelijk geboren. In (doop)registers van de kerk en de Burgerlijke Stand werden buitenechtelijke kinderen expliciet genoemd, soms op aparte bladzijden genoteerd (register uit 1809, niet gerelateerd aan Jasper de Haen).]]

Jasper II is ''filius illegitimus''; een buitenechtelijk geboren kind en derhalve onwettig. Hij groeit op bij de familie Tournoy, ouders van zijn moeder Johanna Cornelia Tournoy.

De families Tournoy, Rijsinge (vrouw van dokter Jan de Haen) en de Haen kennen elkaar goed; bij doopplechtigheden zijn leden van de andere families vaak getuige, peter of meter. Ook woonden de Tournoys maar een paar huizen verwijderd van de familie de Haen. De kinderen van Jan de Haen zullen geen onbekenden geweest zijn in het huis van de familie Tournoy.

Dit vormde niet alleen een goede voedingsbodem voor de onechtelijke escapade, waar Jasper II het product van is, maar ook voor de snelle opvang van Jasper II in het gezin van Josephus Tournoy en Christina de Lauw, de ouders van Johanna Cornelia de Tournoy.

Nadat Jaspers vader al snel na de geboorte uit beeld raakt, komt ''Jasper de neef'' voor op de lijsten van onvermogenden naast de andere inwonende kinderen; Petrus, Johanna, Maria, Hendrikus, Laurens en Joseph Tournoy. De familie Tournoy figureert op dergelijke lijsten om duidelijk te maken dat ze als arme familie geen hoofdgeld hoefden te betalen. Jasper II groeit op in huize Tournoy en verblijft daar ten minste tot zijn 16e levensjaar.

==== Struikrovers en plunderende soldaten ====

[[File:successieoorlog Mollwitz 1741.jpg|thumb|400px|left|Jasper II de Haen levert met zijn kornuiten een konvooi van karren en paarden af in Den Bosch tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog. Op het plaatje de slag bij Mollwitz in 1741, een van de eerste veldslagen van die oorlog.]]

Ed Marcelissen maakt in zijn boek ''Van de verwerije en de glaasenmakerije'' (1980) gewag van een risicovolle opdracht van Jasper II de Haen, Ergens voordat hij 22 jaar oud is:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''In het boek van F.N. Smits ”Beknopte Geschiedenis van Eindhoven' vinden we Jasper II terug in de rol van een avontuurlijke pionier. Met enkele dapperen uit Eindhoven wordt Jasper II geronseld door het stadsbestuur om een konvooi van karren en paarden naar Den Bosch te brengen, bestemd voor koeriersdiensten.

: ''De [https://nl.wikipedia.org/wiki/Oostenrijkse_Successieoorlog Successieoorlog met Oostenrijk] woedt dan in alle hevigheid in de Zuidelijke Nederlanden. Het was geen ongevaarlijke tocht, immers het wemelde in die tijd van struikrovers en plunderende soldaten.

: ''Jasper en zijn kornuiten kwamen er heelhuids doorheen en terug in Eindhoven werden zij beloond door het Stadsbestuur met 22 guldens per man.
|}

==== De eerste glaasemaker en verwer ====

[[File:glazenmaker v3.jpg|thumb|325px|Jasper II de Haen leert vanaf 1742 als eerste van een reeks Hanen het vak van glazenmaker en schilder. Prent van een glasemaaker uit [http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=luyk001mens01 Spiegel van 't menschelyk bedryf] van Jan en Caspar Luyken. Fotomechanische herdruk van uitgave 1767.]]

Als Jasper II de Haen 16 jaar oud is, gaat hij buiten Eindhoven het vak van glazenmaker en schilder leren, oftewel ''glaasemaker en verwer''. Mogelijk krijgt hij zijn opleiding als gezel in Den Haag; zijn toekomstige vrouw Elisabeth Beijnen komt daar immers vandaan, maar dat is niet zeker. Hij leert als eerste van een reeks Hanen het schildersvak.

Enkele jaren na hun huwelijk in 1749 gaan Jasper II en Elisabeth wonen in de Kerkstraat 240 in Eindhoven. Het pand, ook ''de Geestelijke Tap'' genoemd, bestond uit 3 woningen. De nummering veranderde nog wel eens door de jaren heen en is anders dan nu.

Ze blijven er ruim tien jaar wonen en huren van eigenaresse Marie van den Bour. In de woningkohieren staat hij vermeld als ''gebruiker Jasper de Haen''.

In 1762 verhuizen Jasper II en Elisabeth naar de Kerkstraat 246, dicht bij hun vorige woning. Nadat Elisabeth kinderloos sterft (1765) verkoopt haar broer, Bartholomeus Beijnen, meesterschoenmaker uit Den Haag, het halve eigendom van dit pand aan Jasper II de Haen, inmiddels meesterglasmaker en –verver.

Jasper II de Haen bezit al de helft van het huis met erf en hof achter de grote kerk van Eindhoven. In dit pand, later genummerd Kerkstraat 7, zal vanaf 1762 tot en met 1869, meer dan 200 jaar, het Schildersbedrijf Caspar de Haan en Zonen gevestigd blijven.

Zeven maanden na het overlijden van Elisabeths huwt Jasper II de Haen, 39 jaar oud, met de 32-jarige Petronella Lenssen uit Maastricht. Hij zal dan al zijn eigen bedrijf zijn begonnen in de Kerkstraat, genaamd:

[[File:schilderswerkplaats enkhuizen.jpg|thumb|450px|left|Zo kan Jaspers schilderswerkplaats eruit hebben gezien, met allerlei gereedschap (Zuiderzeemuseum Enkhuizen).]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
GLAASEN MAKERIJE EN VERWERIJE JASPER DE HAAN
|}

Jasper II bouwt zijn schildersbedrijfje uit met behulp van een legaat van zijn tante Catharina de Haen, oudste zuster van zijn vader. Ze is weduwe van Amandus van Mierlo en bedeelt Jasper II in haar nalatenschap 1500 gulden, geen kleinigheid in die tijd. Jasper II krijgt pas in 1777 de beschikking over het geld.

Jasper II wordt daarmee voor zijn tijd een kapitaalkrachtig persoon, getuige een lening van f 500,- aan Jan Otto Bagelaer, regerend schepen en inwoner van Eindhoven. De kwitantie van terugbetaling wordt door Jaspar Il ondertekend met een kruisje. De schrijver van de stad Eindhoven bevestigt erbij dat Jaspar heeft verklaard ''niet te kunnen schrijven''. Zowel Jasper II als zijn tweede vrouw Petronella kunnen niet lezen en schrijven.

[[File:kwitantie Jasper II kruisje v4.jpg|thumb|275px|Kwitantie die de analfabeet Jasper II ondertekent met een kruisje; ''Dit is het merck + van Jasper de Haen gekent niet anders te connen schrijven''. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Jasper II verkrijgt als vakman allengs meer opdrachten. Aan het einde van zijn leven werken er in zijn bedrijf twee tot drie knechten en zijn eigen zoon Caspar III. Het gereedschap blijkt een van de belangrijkste eigendommen van het bedrijf, getuige het testament van Petronella Lensen. Zij laat haar zoon na:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''boven alle gereedschap behorende tot de glasmakerije en verwerij, de som van 200 gulden, alsmede het gebruik van haar woning en meubelen tot het einde van het jaar waarin zij zal komen te overlijden, en al het gereedschap behorende tot de glazenmakerij en verwerije''.
|}

==== Het St. Catharinagilde ====

[[File:Koningszilver St Catharinagilde v2.jpg|thumb|left|375px|Het oude vergulde koningszilver van het St. Catharinagilde Eindhoven uit 1816 heeft een uitbeelding van de patronesse van het gilde; de heilige Catharina van Alexandrië, afgebeeld in het kleine ronde medaillon en de papegaay, beiden uit het midden van de 16e eeuw. Het is niet meer in gebruik omdat een restauratiepoging in 1961 jammerlijk mislukte.]]

Jasper II is 23 jaar oud als hij toetreedt tot het St. Catharinagilde Eindhoven (1749). Daarmee vestigt hij een traditie die lang in de familie blijft; tot op de dag van vandaag zijn nakomelingen lid van dit gilde.

Het St. Catharinagilde vormt een rode draad door zijn leven, blijkens de archief van het gilde. Het archief, jarenlang verloren gewaand, is in 1959 vrijwel volledig teruggevonden op de zolders van een pand in de Rechtestraat. [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889) overhandigde de stukken aan het gilde, en jaren later nam zijn zoon, Joseph Anton Marie (Jos) de Haan (1924), de zorg op zich om het archief volledig te publiceren (1966 en 1968).

Het archief vormt een rijke bron waaruit menig belangrijke gebeurtenis in het leven van Jasper II en zijn nazaten, voorkomt; huwelijken, begrafenissen, maar ook opdrachten. Het lidmaatschap van het gilde was ook profijtelijk. Eigen leden hadden voorrang bij het verkrijgen van opdrachten van het gilde, en Jasper II heeft veel werken uitgevoerd voor zowel het St. Catharinagilde als het St.-Sebastiaansgilde. Uit de archieven:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
* Als Jasper II in 1749 toetreedt tot het gilde moet hij ƒ 3 ,- betalen ''voor 't regt in de guide te coomen''.
* Voor zijn huwelijk in hetzelfde jaar is Jasper II ƒ 3,- aan het gilde verschuldigd ''voor 't regt van trouwe".
* in 1759 voldoet de deken van het gilde een rekening aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel.
* In 1764 ontvangt Jasper II van het gilde ƒ 9,-, 1 stuiver en 8 penningen voor het verven van de schutsboom.
* In 1778 betaalt het St. Sebastianusgilde aan Jasper II ƒ 10,-, 12 stuiver ''voort verwe van twee pijlbakke en boom''
|}

[[File:1759 rekening jasper II vaandel v2.jpg|thumb|777px|center|Kwitantie uit 1759 waarmee de deken van het St. Catharinagilde een rekening voldoet aan Jasper II de Haen voor het vergulden van het vaandel van het gilde.]]

== Gasparis (Caspar III) de Haan (1776) ==

[[File:Catharina de haan 1818 v2.jpg|thumb|325px|Catharina de Haan (1818), oudste dochter van Caspar III de Haan. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Gasparis (Caspar III, nummer drie) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparus_Tournoij_.28Jasper_II.29_de_Haen_.281726.29|Gasparus Tournoij (Jasper II) de Haen]] is geboren in 1776 in Eindhoven, als enige jongen na drie dochters.

Hij huwt in 1817 '''Maria Catharina van der Heijden''' in Eindhoven, geboren in 1794 in Eindhoven, dochter van Antonius Cornelius van der Heijden en Catharina van Leersum. Caspar is dan al 40 jaar, terwijl zijn vrouw 17 jaar jonger is (23 jaar).

Ze brengen 10 kinderen ter wereld, waarvan er vier vroeg overlijden. Het eerste kind, ''Caspar'' genaamd, en twee broers na hem sterven voor ze 6 maanden oud zijn. Ook zal dochter ''Christina'' jong overlijden op 20-jarige leeftijd. De kinderen die langer blijven leven:

{| class="wikitable"
|
# ''Catharina de Haan'' (1818 - 1891), huwt Joannes Cornelis Lathouwers.
# [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|'''''Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan''''']] (1821 - 1894), huwt Hendrika Hezemans.
# ''Petronella Johanna de Haan'' (1826 - 1869), huwt Antonius Hubertus van der Stonden in 1849
# ''Maria Louisa de Haan'' (1827 - 1879), verhuist naar Den Haag en huwt Gerardus Duijf in 1858.
# ''Christina de Haan'' (1829 - 1849), ongehuwd, overlijdt op haar twintigste.
# ''Antonius de Haan'' (1831 - 1897), verhuist naar Rotterdam en huwt Maria Elisabeth Keiler.
|}

[[File:Catharinakerk_Beijer_1703-1780.jpg|thumb|350px|Caspar III is gedoopt in de Sint Catharinakerk, hier afgebeeld, de voorloper die in 1860 gesloopt is ten behoeve van de nieuwe en huidige kerk. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. Rechts langs het huis met de trapgevel bevindt zich de huidige Kerkstraat]]

Caspar III de Haan overlijdt in Eindhoven in 1845 op een leeftijd van 69 jaren,zijn vrouw in 1869 op een leeftijd van 74 jaren

==== De oude vrijgezel en het jonge blaadje ====

Caspar III heeft enig onderwijs genoten en kan, in tegenstelling tot zijn vader en moeder, lezen en schrijven. Hij wordt opgeleid tot ''verwer'' (schilder), ''glaasemaker'' en kaarsenmaker. Hij werkt jarenlang als leerling mee met zijn vader en de knechten.

Na de dood van zijn vader (1799) zet hij het bedrijf voort en neemt de verzorging van zijn moeder Petronella Linsen op zich, en onderhoudt haar huis en hof. Caspar III is dan pas 23 jaar oud. Hij blijft lang in het ouderlijk huis wonen, samen met zijn moeder.

Een jaar voor haar overlijden draagt moeder Petronella Linsen alle bezittingen van de familie plus een som van 400 guldens over aan Caspar III. De goede verhouding tussen Caspar III en zijn moeder blijkt uit de schenkingsakte, waarbij ze haar zoon Jaspar noemt. Caspar III ondertekent de acte met zijn eigen naam, zijn analfabete moeder zet alleen een kruisje. Een citaat:

[[File:kaart Eindhoven 1832.jpg|thumb|left|425px|Kaart van het kadaster uit 1832. Duidelijk is de (boven uitvergrote) voormalige Sint Catharinakerk te zien, die in 1860 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige Catharinakerk, door [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers] ontworpen. De oude kerk stond andersom georiënteerd en was een stuk kleiner. In de Kerkstraat, aan de kant van de kerk, had Caspar III zijn bedrijf.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Jaspar de Haan, bij haar inwoonende, zedert veele jaaren en bijzonder van het overlijden van des comparantes man het huishouden heeft opgehouden en alle winsten en voordelen voortvloeiende uyt het bedrijf van zijn ambagt daarin heeft ingebragt niet alleen, maar ook dat daardoor diverse schulden van des comparantes huishouden zijn betaald geworden,

: ''(...) waarinne de comparante willende voorzien op eene christelijke en regtvaardige wijze, zodanig, dat de getrouwe diensten van haren zoon Jaspar de Haan niet alleen worden beloond, maar dat ook aan denzelven worden vergoed de voormelde lasten, welke hij zints veele jaaren gedragen heeft, en welke hij nog zal komen te dragen '.
|}

Twee maanden na het opstellen van de acte overlijdt Petronella Linsen, 75 jaar oud, en Caspar III blijft alleen achter in het ouderlijk huis aan de Kerkstraat, die in de schenkingsacte ''agter de groote kerk'' wordt genoemd. Pas 9 jaar later zal de 40-jarige vrijgezel met de 17 jaar jongere en 23 jaar oude Maria Catharina van der Heyden huwen. Het echtpaar blijft wonen in het pand aan de Kerkstraat.

==== Het bedrijf van Caspar breidt uit ====

[[File:synagoge eindhoven .jpg|thumb|300px|Tegenover de oude Catharinakerk, schuin tegenover het bedrijf van Caspar de Haan stond vanaf 1810 een [http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/noord-brabant/eindhoven synagoge]. In 1866 verrees een nieuwe synagoge (hier afgebeeld) op de plek naast de oude, die in 1959 is gesloopt.]]

Na de dood van Caspars vader gaat het aanvankelijk slecht met het bedrijf. Caspar III kan zijn rekeningen niet betalen en zijn moeder moet financieel garant staan. Na enkele jaren groeit het bedrijfje echter weer. Er werken 3 tot 4 knechten en het bedrijf breidt uit met een kaarsenmakerij en de verkoop van klompen.

In de zaak werkt ook zijn neef Caspar Antonius van Rooij, de zoon van zijn tante Ida de Haen. Als deze neef bij de loting voor de nationale militie een nummer trekt die hem tot militaire dienst verplicht, wordt er een ''remplaçant'' (vervanger) geregeld. Caspar III de Haan tekent hiervoor in 1822 een overeenkomst met ene Wilhelmus van Beek uit Leende, die daarvoor f 340,- opstrijkt. Dezelfde [[Swertz-Armee#Frits_en_de_rempla.C3.A7ant|truc van de remplaçant]] zal een andere voorouder, [[Swertz-Armee#Frits_Swertz_.281862.29|Frits Swertz]], ook toepassen in 1882.

De kern van het bedrijf blijft het schilderen en de glazenmakerij, waar ramen en ruiten worden gezet, ook glas-in-loodramen. Daarnaast maakt hij lijsten, repareert hij lantaarns, en restaureert hij meubelen. De jaaromzetten van Caspars bedrijf zullen rond f 2.000,- hebben gelegen.

Caspar III neemt ook grote onderhoudsopdrachten aan, zoals het opknappen van het hele binnen- en buitenwerk van het huis van de erven Martinus van De Ven. De klus duurt 20 dagen. Als Koning Willem I in 1841 een bezoek komt brengen aan Eindhoven krijgt de hele stad een face lift. Het stadsbestuur spendeert er veel aan, f 500,-. Caspar III de Haan voert voor f 65 opdrachten uit ter verfraaiing van de stad, maar krijgt pas twee jaar later betaald (1843).

[[File:tollens leverancier caspar III.jpg|thumb|275px|left|Tollens en Co. uit Rotterdam, leverancier van vernissen aan Casper III de Haan. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Er is een lijst bewaard gebleven van leveranciers van Casper III de Haan, waaruit een breed gamma aan producten blijkt zoals glas, verf, oliën, terpentijn, klompen en rollen bijenwas voor de kaarsenmakerij. Ene Molijn en Van Wijk te Rotterdam levert bijvoorbeeld glas, kwasten en schuurpapier.

In die lijst komt ook ene ''J. de Brieder uit Utrecht'' voor. Mogelijk is dit Johannes de Brieder (1811), van beroep ''essaijeur aan de Waarborg'' in Utrecht, zoon van een andere voorvader [[Brieder_de,_Familie#Cornelis_de_Brieder_.281780.29|Cornelis de Brieder]] (1780). De Waarborg in Utrecht is o.a. verantwoordelijk voor de kwaliteit van goud en levert dus mogelijk het dukatengoud dat nodig is om ‘’goudschrift’’ te vervaardigen. Het bedrijf is hier zeker mee bekend; zijn vader verguldde in 1759 in opdracht het vaandel van het Gilde St.-Catharina.

==== Gesukkel met de gezondheid ====

Caspar III heeft een motorische stoornis en sukkelt met zijn gezondheid in de tweede helft van zijn leven. Zijn handtekening als getuige bij het huwelijk van zijn neef Caspar Antonius van Rooij is opmerkelijk slecht. Bij zijn eigen huwelijk in 1817 tekent hij nog met vlotte hand.

Later verergert zijn gezondheid met als gevolg dat de bedrijfsomzet daalt. Zowel In 1839 als 1841 moet Caspar III geld lenen met zijn huis, tuin en erf als onderpand. Hij kan beide akten niet meer ondertekenen. De eerste acte niet ''wegens sterke aandoeningen op het zenuwgestel'', en de tweede ''wegens hoge ouderdom''. Caspar III is dan 64 jaar oud en zal 5 jaar later (1845) overlijden.

In 1845, het jaar dat hij overlijdt, is Caspar III ook 50 jaar lid van het St. Catharinagilde. Zijn huldiging wordt een keer uitgesteld wegens zijn zwakke gezondheid. Als het dan toch plaatsvindt, meldt het archief:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Reeds in den vroege morgen golfden in stadige plooyen de nationale vlaggen van de gilde met trom en vaandel en insigniën naar het huis van den jubilares en geleide hem onder joelent geluit der menigte tempelwaarts om aldaar den plegtigen dienst bij te woonen.

: ''Den jubilares zat in het middenkoor op eenen versierden zetel, omringt met een twaalftal in het wit gekleede meisjes, die den feesteling zijn jubelkroon vooruit gedragen hadden.
|}

Caspar III overlijdt drie maanden na zijn jubileum. Zijn gildebroeders begeleiden de uitvaart geheel in stijl en volgens de traditie van het gilde:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Zijn edele werd gedragen door tien leden, vier slippedragers van de directie en voorts tien jonge leden om het stoffelijk overblijfsel van den weledelachtenswaardigen jubilaris, als wanneer de geheele lijkstoet hem, met rouw getroffel, tot de ter aarde bezorging vergezeld hebben.
|}

Het bedrijf wordt voortgezet onder leiding van zijn weduwe, Maria Catharina van der Heyden. Als zijn zoon Jebke (Caspar IV) de zaak overneemt worden de bedrijfscijfers weer gunstig.

== Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan (1821) ==

[[File:jebke de haan en vrouw v3.jpg|thumb|550px|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan en zijn vrouw Hendrika Hezemans. Foto: privé-archief J. A. M. de Haan, Eindhoven.]]

'''Caspar (Jebke) (Cas IV, de vierde) de Haan''', zoon van [[Haan_de,_Familie#Gasparis_.28Caspar_III.29_de_Haan_.281776.29|Gasparis (Caspar III) de Haan]]. Jebke is geboren in 1821 in Eindhoven. Hij huwt op 16 mei 1849 (Hemelvaartsdag) als 28-jarige de iets oudere '''Hendrika Hezemans''', geboren in 1820 in Eindhoven. Hendrika is dochter van Mathijs Hezemans en Christina Pietjens, en woont vóór haar huwelijk op de markt in Eindhoven.

Jebke en Hendrika krijgen 8 kinderen, waarvan twee op vroege leeftijd overlijden; ''Hubertus Johannes'' enkele weken na de geboorte, en ''Hubertus Johannes Vincentius'' op 3-jarige leeftijd. Het zijn hun twee laatste kinderen.

De tweede zoon Caspar IV Franciscus is voorbestemd het familiebedrijf over te nemen. Zijn jongere broer Thijs zal later zijn eigen schildersbedrijf in Eindhoven oprichten. Hun kinderen zijn:

[[File:nazaten cas IV jepke de haan v2.jpg|thumb|475px|left|Nazaten van [[Haan_de,_Familie#Caspar_.28Jebke.29_.28Cas_IV.29_de_Haan_.281821.29|Caspar (Jebke) (Cas IV) de Haan]] (1821). Klik tweemaal achter elkaar op de foto voor meer detail. NB: ze staan niet in volgorde van geboorte, en ook is niet alle aanhang vermeld.]]

{| class="wikitable"
|
# ''Christina Maria Petronella de Haan'' (1850 - 1927), huwt Franciscus Ludovico (Louis) Stumpers, koopman.
# [[Haan_de-Peeters|'''''Caspar Franciscus (Cas V) de Haan''''']] (1851 - 1927), huwt Maria Martina Peeters.
# ''Maria Antoinetta (Marietje) de Haan'' (1853 - 1940), ongehuwd, winkelierster op de hoek markt-Jan van Lieshoutstraat
# ''Mattheus Jacobus (Thijs) de Haan'' (1854 - 1935), huwt Theresia Maria Huberta van der Waerden.
# ''Louisa Maria (Wiesje) de Haan'' (1857 - 1949), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Geertruda.
# ''Geertruda Hendrika Wilhelmina (Truus) de Haan'' (1858 - 1938), ongehuwd, kruidenierster op Stratumseind 437 samen met zus Louisa.
|}

Jebke de Haan overlijdt in Eindhoven in 1894 op een leeftijd van 73 jaar. Zijn vrouw Hendrika Hezemans is hem drie jaar eerder voorgegaan (1891) op de leeftijd van 71 jaren.

==== Wij hadde zoo mooy kind nog niet ====

Het verlies van Hubertus Johannes, het 7e kind, grijpt Jebke aan. Hij schrijft een ontroerende brief aan een vriend:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''(...) Met leetwezen moet ik Ued. mijne droevige omstandigheden melden ten opzigte het verlies van mijn zoontje Hubeer, dat zoo schierlijk was overleden, dat het ongeloofbaar is. Het was 's avonds ten half 10 uure, neem de pleeg goed gezond uit het wiegje.
|}

[[File:foto jebke de haan.jpg|375px|thumb|vroege foto van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Zij kleet zich uit en in de nachtkleedere te zijn, geeft zij het kind aan mijne vrouw over, om het te laten zuigen om zoo verders te gaan slapen, en mijn vrouw had het kind nog geen 2 minuten, haar oog valt er op en zij riep 'Ach Jeb, het kind is dood." en vriend, wij hebben er geen leven meer in gezien. Wij gaan denken, dat het inwendige stuipjes had en daar dadelijk in gebleven.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"

|
: ''Ach vriend, wij hadde zoo mooy kind nog niet, lange haren en zoo mooye donkerbruine ogen. Het scheint, vriend, dat het zoo met ons beiden zoo heeft moeten zijn, maar wij zullen het de goede God maar opgeven. Het zijn toch zoo lieve Engeltjes in den Hemel, dit is toch een goede troost, maar anders, mijn vrouw kan het maar niet vergeten.
|}
{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Het is ook gevallen, dat dit zoo bij ons bijde moet wezen, maar wij zullen het God maar opgeven. Vriend, zoo Ued. den tyd bepaald heeft van U vertrek, dan schryft toch eerst is, wanneer U denkt bij mijn te zijn en van welken wegen U binnen zal komen, om U toch af te halen.
|}

==== Kunstzinnig en goedgemutst ====

[[File:portret jebke wildenberg.jpg|thumb|350px|left|Portret van Jebke de Haan als hij ca. 28 jaar oud is, geschilderd door J. van de Wildenberg in 1849. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Caspar IV, in de dagelijkse omgang Jebke genoemd, gaat al jong bij zijn vader in het bedrijf werken als leerling-gezel. Hij leert het vak van zijn vader en zal daarvoor, vermoedelijk tot zijn 12e jaar, onderwijs hebben genoten omdat hij kan lezen en schrijven.

Op zijn 19e jaar (1840) moet Jebke in dienst, destijds de ''Nationale Militie'' geheten. Hij wordt voor één jaar vrijgesteld ''uit hoofde van een zwak gestel''. Als hij een jaar later herkeuring aanvraagt wordt hij afgekeurd ''uit hoofde van een misvormde borst''. Hij zal weinig last hebben gehad van deze kwaal want hij wordt 73 jaar oud.

[[File:man in de straat jebke de haan.jpg|thumb|500px|Tekening (gemengde techniek) van Jebke de Haan. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Uit bewaard gebleven potlood- en pentekeningen blijkt een begaafd tekenaar. Ook zijn decoratiewerken zijn kunstzinnig. Zo verfraaide hij verschillende kerken, zoals de St.-Lambertuskerk te Gestel.

Jebke blijkt over een opgewekt humeur te beschikken. Wanneer hij zijn been breekt op een steiger als hij het schilderwerk van zijn knechten controleert, merkt hij op:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Ach het is niet zo erg, het werk is toch juist klaargekomen''.
|}

Zijn goedgemutstheid blijkt ook uit een los nagelaten briefje:

{| style="color: black; background-color: #f2f2f0;"
|
: ''Te Mierlo in de kost
: ''Woensdagavond 2 man geëten
: ''van donderdag tot zaterdag
: ''met twee knechts 6 dagen
: ''ik een middag geëten
: ''ik geloof dat ik nog 3 Borreltjes te betalen heb.
|}

==== Een florerend bedrijf ====

[[File:kerkstraat bedrijf de haan 19e eeuw-resized.jpg|thumb|225px|left|Vroegst bekende foto, [https://nl.wikipedia.org/wiki/Daguerreotypie daguerreotype], van het bedrijfspand van Caspar IV de Haan in de Kerkstraat 20. Bron: 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Kort voor het overlijden van zijn vader gaat het niet zo best met het bedrijf. Na zijn dood (1845) neemt zijn moeder de leiding van het bedrijf over. Jebke is dan nog ca. 24 jaar oud. Pas in 1854 is het jaarlijkse totaal van de inkoop weer terug op het oude niveau.

Jebke breidt het verf- en glasbedrijf uit met een groothandel in verven, oliën, vernissen, terpentinen, schildersgereedschappen en een glazenwasserij. Later komt daar nog een kleine drogisterij bij. Er werken naast Jebke 4 a 5 knechten. Ze heten ''Klaas, Sjors, Piet, Driek, Geert'' en ene ''Veneman''. Zijn vrouw Hendrika, beschreven als hardwerkend, helpt mee in de zaak.

[[File:catharinakerk en synagoge v2.jpg|thumb|375px|De in 1867 voltooide nieuwe [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Catharinakerk_(Eindhoven) Catharinakerk] en de synagoge, beiden ontworpen door architect [https://nl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Cuypers Pierre Cuypers]. Jebke heeft het meegemaakt; hij woonde in de Kerkstraat die tussen beide gebouwen in loopt (prent niet geheel waarheidsgetrouw; de synagoge is een kwartslag gedraaid).]]

Het pand aan de Kerkstraat wordt verbouwd en achter het woonhuis verrijst een werkhuis en een verfmalerij. De zaak floreert vooral na 1866 en Jebke wordt allengs kapitaalkrachtiger. Hij staat met zijn zwager Jack Hezemans borg voor aannemer Booms bij een opdracht voor de bouw van het nieuwe Eindhovense stadhuis aan de Rechtestraat. Het gaat om een bedrag van f 26.690,-. Later staat hij ook borg voor dezelfde Booms als deze de Paterskerk (Augustijnen) bouwt, hetgeen misloopt als … CHECK.

[[File:zilveren inktstel jebke de haan.jpg|175px|thumb|left|Als hij 25 jaar secretaris is, ontvangt Jebke van zijn gildebroeders een massief zilveren inktstel met inscriptie. Afbeelding uit 'Van de verwerije en de glaasenmakerije', Ed Marcelissen, 1980.]]

Het gezin heeft het materieel goed, en ook de kinderen profiteren ervan; moeder Hendrika is royaal en laat ze buitenlandse reisjes maken.

Vanzelfsprekend is Jebke zoals zijn voorouders lid van het St. Catharinagilde. Hij is vanaf zijn 17e lid en vanaf 1854 secretaris. In die hoedanigheid wordt hij na 25 jaar in de bloemetjes gezet; traditioneel gebeurt dat met het ''marcheren'' in vol ornaat en met vlag en vaandel.

==Bronnen en verantwoording==

* Privé-archief van [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]], zoon van [[Haan_de-Waterreus#Cas_VI_de_Haan|Caspar Joseph Marie (Cas VI) de Haan]] (1889)
* Mr. A.L.G.M. van Agt, 1976, 400 jaar Hanen. Dit boek van A. van Agt, destijds gemeente-archivaris van Eindhoven, beschrijft de geschiedenis van de familie vanaf haar oorsprong in Borne. De genealogie van de 10 generaties de Haan wordt uitvoerig beschreven. [[Haan_de,_Jos_(1924)|Jos de Haan (1924 - 2017)]] deed daarvoor uitvoerig bronnenonderzoek.
* Ed Marcelissen, 1980, Van de verwerije en de glaasenmakerije. Dit boek kwam uit ter ere van het 225-jarig bestaan van het schildersbedrijf Caspar de Haan in Eindhoven.

[[Category:Inhoud]]
[[Category:Familie]]
[[Category:To Check]]