Fockenbergh, Familie

Uit FamilieWiki
Ga naar: navigatie, zoeken
Twee opgepimpte uitsneden van schilderijen van Gerrit Berckheyde. Pieter (de oude) Fockenbergh laat in 1666 aan de Herengracht twee huizen bouwen; de laatste panden net voor de binnenbocht van de gracht met de klokgevels, mogelijk verhoogde halsgevels. In 1671 (linker plaatje) is de Gouden Bocht nog in volle aanbouw, in 1685 (rechter plaatje) voltooid.
Afstamming: hoe de families in elkaar oplossen naar boven toe
Ekker
Stork
Craan
Breekpot
Ongewassen
Voltelen
Fockenbergh Ramp > Helm > Ram

Deze pagina beschrijft de familie van Susanna Fockenbergh (1632), dochter van Pieter (de oude) Fockenbergh (ca. 1595). Zij is voorouder van Elizabeth Frederika (Bob) Ekker.

Door haar huwelijk met Ds. Arnoldus Voltelen (geboren 1630) verdwijnt de achternaam Fockenbergh bij haar verdere nakomelingen.

Inhoud

Berg van de valk

Kaart die de geschiedschrijver Malbrancq maakt van Frans-Vlaanderen in 1647 van de situatie zoals deze rond 800 moest zijn. Volgens hem bestaat het dorpje Falkenberg al op dezelfde plaats als het huidige Fauquembergues, zie uitsnede (bron: Bibliothèque nationale de France). Op de kaart ook de vermeende plaats waar Willibrord, de christelijke heilige aan land kwam om in Friesland het Christendom te propageren (rechts van de grote 'R').

Pieter (de oude) Fockenbergh, ook Faucquenberghe, is geboren in Frans-Vlaanderen in de buurt van het dorp Fauquembergues, een Franse verbastering van berg van de valk of berg van Falco.

Hier ligt vermoedelijk de oorsprong van de gelijkklinkende familienamen Fockenberg, Fockenburg, Fockenburgh, Fockenbroeck, Fockenbrock, Fockenbroch en Focquenbroc.

In het oude Vlaanderen zie je meer hele en halve 'verfransingen' als Faulquemont en de oudere vermeldingen Falcoberg (961), Falcanberga (1065), Falkenberga (1124). In het Vlaamse dialect wordt ook de plaats Valkenberg vaak genoemd.

Op een kaart van Frans-Vlaanderen die geschiedschrijver Malbrancq maakt in 1647 van de situatie rond 800 na Christus tekent hij het dorp Falkenbergh in op dezelfde plaats als het huidige Fauquembergues.

Pieter (de oude) Fockenbergh (ca. 1595)

De roots van Pieter Fockenbergh en zijn vrouw liggen in Vlaanderen. Pieter komt uit Stegers (Estaires), 50 km van Fauquembergues, waar vermoedelijk de achternaam aan ontleend is (zie uitsnede onder). De ouders van zijn vrouw Elisabeth van Eeckeloo komen vermoedelijk uit Eekloo (geel gemarkeerd).

Pieter (de oude) Fockenbergh (ook Faucquenberghe) is geboren tussen 1595 en 1596 in Stegeren, tegenwoordig Stegers, of Estaires (Frans). Het ligt in Noord-Frankrijk, 30 km westelijk van Lille (Rijssel). Het oude Frans-Vlaanderen vormde onderdeel van het historische graafschap Vlaanderen dat eind 17e eeuw wordt afgestaan aan de Franse koning Lodewijk XIV.

Verder westelijk (50 km) richting Boulagne-sur-Mer ligt Fauquembergues. Hoewel niet bewezen ligt het voor de hand dat Pieter (de oude) Fockenbergh of Faucquenberg zijn achternaam daaraan ontleend.

Pieter Fockenbergh huwt Elisabeth van Eeckeloo Pietersdr. in 1622. Zij is geboren in 1605 in Amsterdam, gedoopt in de Nieuwe Kerk, en dochter van Pieter Cornelisz. en Catalijne de Lange. Haar vader Pieter Corneliszn, woont vanaf ca. 1600 in Amsterdam en is daar boterkoper (1625).

Vermoedelijk komt Elisabeths vader, zoals haar moeder, uit Eekloo, een stad in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen tussen Brugge en Gent. Pieter Cornelisz. huwt na de vermoedelijke dood van zijn vrouw een tweede keer met Emmetje Westrenen, weduwe van Hugo de Goijer.

De nog bestaande Oude Waalse Kerk of Walenkerk in Amsterdam, waar de Fockenberghs, zoals andere families van zuidelijke afkomst (zie ook Hennequin) hun leden dopen en begraven. Prent ca. 1783.
De spanningen in de familie Fockenbergh zullen toegenomen zijn als de kinderen bezwaar maken en gaan procederen tegen het tweede huwelijk van hun 63-jarige vader met zijn 27 jaar jongere aanstaande. Afbeelding: Huiselijke twist, geschilderd door Gesina ter Borch, ca 1650-1690.

Van de kinderen van Pieter Fockenbergh en Elisabeth van Eeckeloo, allen in Amsterdam geboren, overlijden Cathalijn (1622) en Abraham vroeg. De kinderen die wel de volwassenheid bereiken:

  1. Pieter Fockenbergh (de Jonge) (1623 - 1678), huwt Anna Catharina de Louaar.
  2. Catharina (Cathalijn) Fockenbergh (1626 - 1686), huwt Borchart Scholten.
  3. Elisabeth Fockenbergh (1627 - 1672), huwt Jan Lebleu (of le Bleu), zijdehandelaar in de Beurstraat, ze krijgen 10 kinderen.
  4. Sara Fockenbergh (1630), huwt Willem Harris, telg uit een Rotterdams koopmansgeslacht.
  5. Susanna Fockenbergh (1632, Amsterdam - 1671, Zwolle), huwt in 1654 Ds. Arnoldus Voltelen (1630, Wanneperveen - 1688, Zwolle), predikant.
  6. Joannes Fockenburch (1635 - 1684), huwt 1) Margrieta Cloppenburg, 2) Margrieta Minuict, 3) Maria Ploegh
  7. Jacop Fockenbergh (1637 - 1666), huwt Sara Minuit
  8. Isack Fockenberch (1639 - 1664)

Elisabeth van Eeckeloo overlijdt in 1650 in Amsterdam en is begraven in de Oude Waalse Kerk of Walenkerk. Haar man hertrouwt met Wijbrich Claesdr. van der Heijdein en overlijdt in 1675.

Scheef schaatsje?

Ene Anna Chantrijn, prostituee uit Luik, beschrijft in 1658 hoe zij omgang heeft gehad met een jongeman genaamd Pieter Fockenburg, die haar met pokken heeft besmet.

De persoon in kwestie is mogelijk Pieter Fockenbergh (de Jonge); hij is op dat moment een 35-jarige vrijgezel. Ook sterft hij relatief jong (55 jaar), misschien door toedoen van pokken of gerelateerde aandoeningen.

Surcheance van 't 3e gebot

Pieter Fockenbergh hertrouwt in 1658, acht jaar na het overlijden van zijn vrouw, in Diemen met Wijbrich Claesdr. van der Heijde, maar dit gaat niet zonder slag of stoot.

Pieter Fockenbergh wordt begraven in de Oude Waalse Kerk of Walenkerk. Afgebeeld een begrafenisstoet bij het poortje van de kerk aan de Oude Hoogstraat (Reinier Vinkeles, 1768). Hoewel ca. 80 jaar later zal de entourage vergelijkbaar zijn geweest. Het poortje is ontworpen door Hendrick de Keyser in 1616 en versierd met doodshoofden; een verwijzing naar de vele begrafenisstoeten die door deze poort kwamen.

De kinderen uit zijn eerste huwelijk maken bezwaar tegen het voorgenomen huwelijk van hun ca. 63-jarige vader met zijn 27 jaar jongere aanstaande. Nadat Pieter Fockenbergh in ondertrouw gaat moet hij verschijnen voor de Commissarissen van Huwelijkse Zaken. Zijn zoon Pieter Fockenbergh (de Jonge) verzoekt om te hebben surcheance van 't 3e gebot; surseance oftewel het aanhouden van het derde gebod.

Een gebod in huwelijkse aangelegenheden betekende een afkondiging (proclamatie) van een voorgenomen huwelijk vanaf de kansel in de kerk. Zodra een paar aangaf te willen trouwen werd dit driemaal op opeenvolgende zondagen afgekondigd. Iemand die bezwaar maakte tegen het huwelijk had zo ruim de tijd om dit kenbaar te maken.

Nadat een bezwaar was ontvangen, werden de geboden opgehouden in afwachting van nader onderzoek. Daarmee werd de feitelijke huwelijkssluiting uitgesteld. De commissarissen van huwelijkse zaken hoorden betrokkenen en getuigen en bestudeerden eventuele bewijzen.

Ze konden uiteindelijk besluiten de bezwaren ongeldig te verklaren (het gebod gaat voort) of de inschrijving van ondertrouw door te halen (royeren). Kwamen de commissarissen er zelf niet uit, dan verwezen ze partijen naar de civiele rechtspraak (den gerechte).

De voorgenomen bruid Wijbrich Claesdr. van der Heijde verklaart onder ede

(...) dat sy met niemant anders iedts uytstaende heeft als met de tegenwoordige bruydegom Pieter Fockenbergh d' Oude,

De commissarissen gelasten de afkondiging van het 3e gebod en heffen daarmee de opschorting op die het huwelijk blokkeert; het voorgenomen huwelijk wordt voor de laatste maal vanaf de kansel in de kerk afgekondigd. Zwager Borchart Scholten gaat in beroep, mede namens zijn zwagers (de echte kinderen), maar wordt in het ongelijk gesteld; het huwelijk gaat door.

Pieter Fockenbergh overlijdt 13 jaar na zijn tweede huwelijk in 1675 op ca. 80-jarige leeftijd in Amsterdam en wordt begraven in de Oude Waalse Kerk of Walenkerk.

Van varensgezel tot vermogend

Op deze kaart van Amsterdam (Stalpaert, 1662) is goed te zien hoe Amsterdam uitbreidt bij aanvang van de Vierde Uitleg. Pieter Fockenberghs pand Don de Velasco aan de Herengracht staat er al, de twee grachtenpanden die hij 1666 laat bouwen in de Gouden Bocht nog niet.

Pieter Fockenbergh is in 1622 is, midden twintiger, nog varendghesel (varensgezel) en woont in de Vogeldwarsstraat in Amsterdam. In 1637 verkoopt hij zijn huis aan Christoffel de Raet, tabakverkopers. Bij de acte van transport zijn Gerbrand Claesz. en Frans Banningh Cocq, schepenen in Amsterdam, aanwezig.

Hij zal het dan al geschopt hebben tot koopman. Fockenbergh verwerft een aanzienlijk vermogen in de handel. Het verschaft hem vermoedelijk de middelen om dure huizen te kopen en met onroerend goed te speculeren.

In 1643 koopt hij het granchtenpand In d'oude Velasco of Don de Velasco genoemd, zie paragraaf Don de Velasco. Rond 1647 moet hij op de Koningsgracht (nu Singel) gewoond hebben; daar staat zijn 20-jarige dochter ingeschreven voordat ze huwt. Rond 1666 laat hij twee nieuwe grachtenpanden bouwen aan de Herengracht als belegging, zie paragraaf In de Gouden Bocht

Don de Velasco

Driemaal het pand Herengracht 203, in 1643 aangekocht door Pieter Fockenbergh. Opgetrokken in 1618 in Amsterdamse renaissancestijl heeft het een trapgevel met grote trappen en klauwstukken. Links een pentekening van Caspar Philips uit 1768, midden een huidige foto en rechts KLM-huisje nr. 53.

Volgens een bron woont Pieter Fockenbergh in 1643 aan de Singel In d'oude Velasco. Een andere bron meldt dat hij dat jaar voor ƒ 28.510,- (gulden) het pand Don de Velasco aan de Herengracht koopt, huidig nummer 203.

Uitgaande van de laatste bron gaat het om een goed bewaard gebleven en vakkundig gerenoveerd pand dat deel uitmaakt van de oorspronkelijke bebouwing van de Derde Uitleg; een van de vier grote stadsuitbreidingen van het Amsterdamse centrum die plaatsvonden tussen 1578 en 1665.

Het grachtenpand behoort eerst toe aan Wolffert Webber, een wijnhandelaar oorspronkelijk uit de Elzas. Zijn zoete Duitse wijnen zijn geliefd bij de upper class.

Als hij in 1618 een bouwkavel bemachtigt vraagt Webber aan Hendrick de Keyser, de bekendste architect van dat moment, om een monumentaal herenhuis te ontwerpen in Amsterdamse Renaissance-stijl.

Don Luis de Velasco, Spaanse veldheer, bekend van het mislukte Beleg van Bergen op Zoom (1622) en naamgever van Fockenberghs grachtenpand.

De locatie en grootte van het pand maakt dat Fockenbergh jaarlijks ƒ 400,- gulden belasting betaalt, het jaarsalaris van een ambtenaar. In 1712 en 1742 wordt Pieter Fockenburg, Don Velasco nog genoemd in testamentaire acten van Willem van Rijssel, een belangrijke vingerhoedfabrikant en zijn vrouw Maria de Carpentier. Het gaat om waardepapieren ter waarde van ƒ 1300,- die op naam staan van Pieter Fockenburg sinds 1675, vermoedelijk nog Pieter de Oude.

Het is merkwaardig dat verschillende panden in Amsterdam worden vernoemd naar Don Luis de Velasco, een vijandig Spaans veldheer tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Het gebruik van de naam van een overwonnen verldheer zal patriottistisch ingegeven zijn. Zo is er melding van een zijstraat van de Egelantiersstraat daer don Valasco uythangt. Mogelijk werd daar zijn portret of wapenbord opgehangen, overmeesterd tijdens de Tachtigjarige Oorlog?

De Spaanse legerbevelhebber is vooral bekend van de verloren Slag bij Nieuwpoort (1600) en het mislukte Beleg van Bergen op Zoom in 1622. Prins Maurits verhinderde de langdurige bestorming van Bergen op Zoom. De Spanjaarden verloren 5000 manschappen en 2500 anderen deserteerden, onder anderen naar de stad die ze zelf hadden belegerd om er asiel aan te vragen en te repatriëren.

In de Gouden Bocht

Kaart van Amsterdam (Stalpaert, 1662) van net voor de Vierde Uitleg. Het erf aan de Herengracht waarop Pieter Fockenberghs twee panden laat bouwen (1666), is nog geprojecteerde bouwgrond.
Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht vanuit het oosten (Gerrit Adriaensz. Berckheyde, rond 1671 - 1672). De Herengracht in aanbouw, gezien vanaf de brug van de Vijzelstraat. In het midden links is de ingang van de Nieuwe Spiegelstraat te zien. Er valt zonlicht door de onbebouwde kavels, afgeschermd met schuttingen, en bouwmateriaal ligt verspreid op de kade. De twee panden die Pieter (de oude) Fockenbergh laat bouwen zijn de laatste panden rechts vóór de knik van de gracht naar rechts.
Gerrit Berckheyde schildert hetzelfde gezicht maar dan 13 jaar later (1685). De Herengracht is volgebouwd, ook het kavel naast de panden van Pieter (de oude) Fockenbergh. Op de kaden is er bedrijvigheid. Bomen ontbreken; Berckheyde laat deze wel vaker bewust weg om de bebouwing beter uit de verf te laten komen; topografisch nauwkeurig.

Rond 1666-1667 laat Pieter Fockenbergh twee nieuwe grachtenpanden naast elkaar bouwen aan de Herengracht.

In de Gouden Eeuw barstte Amsterdam uit zijn voegen. De havenstad, derde grote stad van het moderne Europa na Londen en Parijs, ging in de 17e eeuw meer dan driemaal over de kop; van 60.000 naar 200.000 inwoners. Tussen 1578 en 1665 vonden daarom vier gefaseerde stadsuitbreidingen plaats (de zogenaamde Uitleggen).

Het streven was een scheiding van stedelijke functies; de Jordaan voor kleine woningen en bedrijfjes; de grachten voor de koopkrachtigen. De Amsterdamse elite verruilde het oude centrum voor een plekje aan de nieuwe ‘goudkust'; een stelsel van verlengde, evenwijdige en concentrisch uitgegraven grachten; de huidige grachtengordel.

Van de uitbreidingen was het tracé van de Herengracht tussen de Leidsestraat en de Vijzelstraat erg prestigieus. Rond de bocht ter hoogte van de Nieuwe Spiegelstraat gingen de rijkste Amsterdammers wonen; regenten, burgemeesters en handelslieden die hun kapitaal verdienden in de handel met Zuid-Amerika of Nederlands-Indië. De naam Gouden Bocht leeft nog tot vandaag voort.

In deze Gouden Bocht bemachtigt Pieter Fockenbergh een dubbele kavel -een van de grootste en diepste- aan de Herengracht en laat er in twee grachtenpanden bouwen, tegenwoordig nrs 487 en 489.

Tot 1663, als de Amsterdamse grachtengordel voor de laatste keer wordt uitgebreid (de Vierde Uitleg), liep de Herengracht tot de huidige Leidsegracht. De grond werd onteigend en de Herengracht verlengd. Ter hoogte van de Nieuwe Spiegelstraat kreeg de Herengracht een knik. Doordat de drie grachten hier wat verder uit elkaar werden gelegd, waren de kavels aan de zuidzijde dieper. De percelen werden verkocht tussen 1664 en 1668.

De burgemeesters bevorderden de aankoop van dubbele kavels. Op deze grote kavels lieten welgestelden statige woonhuizen en ‘stadspaleisjes’ verrijzen met classicistische gevels, bordessen, marmeren gangen, gestuukte plafonds, beschilderd behang, barokke tuinen met beelden en tuinhuizen, en stallen en pak- en koetshuizen aan de achterzijde (Keizersgracht of Reguliersdwarsstraat).

Bronnen spreken elkaar tegen over het doel van de grachtenpanden van Fockenbergh. Hij zou de panden zelf niet betrekken en ze als belegging hebben aangehouden. Een andere bron geeft aan dat Fockenbergh het bouwerf gekocht heeft voor zijn schoonzoon Borchart Scholten, gehuwd met zijn dochter Cathalijn. Dat laatste is merkwaardig; Borchart Scholten heeft zijn schoonvader in 1658 voor het gerecht gesleept om zijn huwelijk tegen te houden. Mogelijk is het gezin Scholten er wel na de dood van hun (schoon)vader gaan wonen.

RUR uit het koetshuis

In het 'koetshuis' (Reguliersdwarsstraat nr. 36) dat achter op het erf van het pand van Fockenbergh is gebouwd huist nu het gaycafé Soho. Foto/afbeelding: reguliers.net.

Het diepe erf (ca. 80 m) grenst aan de achterkant aan de Reguliersdwarsstraat. Hier wordt een huis (tegenwoordig nr. 36) gebouwd met op de begane grond een koetshuis en paardenstalling, op de eerste verdieping woningen voor personeel, en op de tweede en derde verdieping opslagruimte voor (handels)goederen.

Jan Lenferink presenteerde van 1983-1988 de eerste late night talk show Rechtstreeks Uit Richter (RUR) vanuit het voormalige 'koetshuis'. Foto/afbeelding: spreekbuis.nl.

Wanneer dit 'koetshuis' (Reguliersdwarsstraat nr. 36) gebouwd is, is niet zeker, maar vermoedelijk pas later dan de bouw van het oorspronkelijke grachtenpand aan de voorzijde; Fockenbergh had zijn bedrijf elders.

Het pand wordt eind 20e eeuw bekend van de daar gevestigde discotheek 36 op de Schaal van Richter (of gewoon Richter) waar in de jaren 1983-1988 de eerste late night talk show op de Nederlandse televisie wordt uitgezonden: Rechtstreeks Uit Richter (RUR), gepresenteerd door Jan Lenferink. Op dit moment (2017) huist er het gaycafé Soho.

Foto van de Herengracht, genomen tussen 1867 en 1883 door Pieter Oosterhuis (Stadsarchief Amsterdam). Net voor de bocht de twee panden die vroeger in bezit waren van Fockenbergh (nrs. 487 en 489).

François Straalman, de walvisreder die in 1722 het huis op Herengracht nr. 487 koopt, brengt het pand in de toestand die we nu kennen; een 7,40 m. brede gevel met een getoogde kroonlijst waarop een lam staat dat door een zon wordt bestraald (het wapen van Straalman).

Dochter Cathalijn

Susanna's zuster Catharina (ook Cathalijn) Fockenbergh (1626 - 1686) huwt in 1643 met Borchart Scholten (ook Schult), geboren in Lehr (1619) en zoon van Christian Schult Michaëlsz., lid der regeering te Lehr in Oostfriesland, en Alida Bucholts (ook Barrolds).

Nadat hij zich vestigt in Amsterdam wordt hij handelaar en reder op de Caraïben, Suriname en Virginië. Hij is ook lijnslager of touwslager. Borchart Scholten is stamvader van het geslacht Scholten waar de families van Wesele Scholten, Fannius Scholten en Scholten van Aschat (acteur Gijs Scholten van Aschat) van afstammen.

Bronnen en verantwoording

Fotogalerij

Persoonlijke instellingen
Naamruimten
Varianten
Handelingen
Navigatie
Hulpmiddelen